Βασικές κατευθύνσεις για τον εξορθολογισμό του ασφαλιστικού συστήματος

Οι προτάσεις της επιτροπής υπό τον Καθηγητή κ. Άγγελο Στεργίου για την αναμόρφωση του ασφαλιστικού περιλαμβάνουν κάποιους βασικούς άξονες για τον εξορθολογισμό του. Με ιδιαίτερη ικανοποίηση διαβάζει κανείς στο κείμενο που είχε τεθεί για διαβούλευση τον μακρινό Μάρτιο του 2010 (προ μνημονίου) την αναγνώριση ότι το διανεμητικό σύστημα έχει κλείσει τον κύκλο του, καθώς για πρώτη ίσως φορά γίνεται συνειδητή μνεία της φιλοσοφίας που επιλέγεται για το ασφαλιστικό σύστημα, καθώς διαχωρίζεται το προνοιακό από το ανταποδοτικό του μέρος. Με απλά λόγια αυτό σημαίνει ότι το κράτος αφ' ενός αναλαμβάνει την υποχρέωση να παρέχει ένα ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα για όλους τους πολίτες του, με μόνη συνδρομή την συμπλήρωση μιας ηλικίας, ενώ το βασικό μέρος της συντάξεως του καθενός θα προέρχεται από τις δικές του εισφορές. Βέβαια, για να εφαρμοσθεί αυτό στην πράξη, χωρίς παρεκκλίσεις που θα προέρχονται από την ικανοποίηση συντεχνιακών αιτημάτων, είναι απαραίτητη η δημιουργία, εν τέλει, ενιαίου ασφαλιστικού συστήματος, όπως αναλύει πολύ σωστά την "Καθημερινή" ο κ. Μπάμπης Παπαναγιώτου και ζητούν και οι δανειστές μας.

Πολλές φορές έχουμε γράψει στο ιστολόγιο αυτό ότι το ασφαλιστικό σύστημα είναι το βασικότερο πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας αυτή τη στιγμή και η πηγή ίσως των μεγαλύτερων αδικιών της. Ίσως η οξεία οικονομική κρίση να αποτελέσει ευκαιρία για το στοιχειώδη εξορθολογισμό του.

Το ασφαλιστικό και η σύγκρουση των γενεών με απλά λόγια

Διαβάστε αυτό το κείμενο: λέει τα πράγματα με το όνομά τους, με ωμή ειλικρίνεια. Η σύγκρουση των γενεών είναι από τα έμφυτα προβλήματα του διανεμητικού συστήματος που είχαμε επισημάνει και παλαιότερα.

Σύγκριση κεφαλαιοποιητικού και διανεμητικού ασφαλιστικού συστήματος

Με το ζήτημα είχαμε ασχοληθεί και τον Αύγουστο, η Φιλελεύθερη Συμμαχία, μάλιστα, είχε οργανώσει εκδήλωση για την παρουσίαση της πρότασής της στη Θεσσαλονίκη. Σ' αυτό το κείμενο είχαμε μιλήσει για τη σύγκρουση των γενεών, στην οποία αναπόφευκτα οδηγεί το σημερινό ασφαλιστικό σύστημα, ενώ σ' αυτή την ανάρτηση είχαμε παρουσιάσει κάποια από τα βασικά προτερήματα του κεφαλαιοποιητικού συστήματος.

Μια από τις λεπτομέρειες που χαρακτηρίζουν τις διαφορές μεταξύ των δύο βασικών μορφών συστημάτων είναι και ποιος, και με ποια κριτήρια, καθορίζει το ύψος των εισφορών, το ύψος των συντάξεων και την ηλικία συνταξιοδότησης. Σε ένα διανεμητικό σύστημα είναι αναπόφευκτο (και υποχρεωτικό) όλα να καθορίζονται από το κράτος. Το κράτος έχει τη γενική εποπτεία του ασφαλιστικού συστήματος και νομοθετικά ορίζει τους όρους συμμετοχής σ' αυτό. Κανείς δεν μπορεί να δώσει μεγαλύτερες ή μικρότερες εισφορές από τις καθορισμένες, κανείς δεν μπορεί να εξασφαλίσει τη λήψη μεγαλύτερης ή μικρότερης σύνταξης από τη νομοθετημένη. Αν δεχθούμε ότι οι αποφάσεις του κράτους καθορίζονται από πολιτικές πιέσεις, τότε είναι προφανές ότι ιδιαίτερη μεταχείριση επιφυλάσσεται για ομάδες με προνομιούχες/ πελατειακές σχέσεις με το κράτος, χαρακτηριστικό παράδειγμα οι συνταξιούχοι της ΔΕΗ ή οι προώρως αποχωρήσαντες υπάλληλοι του ΟΤΕ (ή με ομάδες, τις οποίες η κυβερνώσα παράταξη επιθυμεί να προσεταιρθσθεί - βλ. τρίτεκνοι). Ακόμη όμως κι εάν όλοι οι ασφαλισμένοι και οι συνταξιούχοι πλήρωναν ακριβώς τις ίδιες εισφορές και λάμβαναν τις ίδιες συντάξεις, η εκάστοτε κυβερνητική πλειοψηφία θα υπέκειτο στις αντικρουόμενες πιέσεις των νεώτερων - ασφαλισμένων (που θα ζητούσαν μικρότερες εισφορές και ευκολότερη πρόσβαση στη συνταξιοδότηση) και των μεγαλύτερων στην ηλικία - συνταξιούχων (που θα ζητούσαν μεγαλύτερες συντάξεις). Οι αποφάσεις θα υπαγορεύονταν περισσότερο από τις εκάστοτε πολιτικές συγκυρίες, παρά από υπολογισμούς και την επιδίωξη διατήρησης και ανάπτυξης του συστήματος, με γνώμονα το παρόν ή, έστω, τις προσεχείς εκλογές, και οπωσδήποτε χωρίς μακροχρόνιο ορίζοντα. Για παράδειγμα, το κράτος, θέλοντας να ικανοποιήσει και τους μεν και τους δε, θα μείωνε τις εισφορές, αυξάνοντας παράλληλα τις συντάξεις, με αποτέλεσμα το αναλογιστικό έλλειμμα των ταμείων να αυξάνεται ή να μην διατηρούνται αποθεματικά, τα οποία θα μπορούσαν να έχουν καλές αποδόσεις.

Έστω, όμως, ότι το κράτος κάνει ορθολογική διαχείριση. Σε τι θα συνίστατο αυτή; Στον καθορισμό του ύψους των εισφορών και των συντάξεων βάσει των δημογραφικών μεγεθών (και με πρόβλεψη για το μέλλον), ώστε το σύστημα να εξακολουθεί να διατηρείται. Δηλαδή θα υπολόγιζε εισροές και εκροές, καθώς και υποχρεώσεις: εάν έκρινε ότι η δημογραφική συγκυρία το απαιτούσε, μια ορθολογική διαχείριση του διανεμητικού συστήματος θα οδηγούσε σε αύξηση των εισφορών (που, μεσοπρόθεσμα, θα μπορούσαν να γίνουν και αβάστακτες) και μείωση των συντάξεων (που θα γινόταν εξευτελιστικές) - και φαίνεται ότι η δημογραφική κατάσταση μάλλον προς τα εκεί ωθεί. Δηλαδή, στο διανεμητικό σύστημα (υπό ορθολογική διαχείριση) ο ασφαλισμένος δεν έχει συγκεκριμένη προσδοκία για το ύψος της σύνταξης που θα λάβει, δεν θα μπορεί να ξέρει καν εάν με τη σύνταξη αυτή θα μπορεί να διατηρήσει ένα συγκεκριμένο επίπεδο ζωής, αλλά το επίπεδο ζωής του θα εξαρτάται από τη δημογραφική συγκυρία.

Στο κεφαλαιοποιητικό σύστημα, αντιθέτως, ο ασφαλισμένος δεν μπορεί να αδικηθεί - ό,τι έβαλε στο σύστημα, αυτό θα πάρει. Δεν επηρεάζεται αυτό ούτε από κυβερνητικές αποφάσεις, ούτε από πολιτικές σκοπιμότητες. Ακόμη περισσότερο, δεν επηρεάζεται το ποσόν του κατατεθειμένου κεφαλαίου που αντιστοιχεί σε κάθε συνταξιούχο από δημογραφικά μεγέθη. Καθορίζεται, βάσει αναλογιστικών μελετών, ένα ελάχιστο ποσό εισφορών (που είναι υποχρεωτικό), αλλά ο κάθε ασφαλισμένος έχει τη δυνατότητα να προσθέτει, με επιπλέον εισφορές, και μεγαλύτερα ποσά για το σχηματισμό του αποθεματικού κεφαλαίου που του αντιστοιχεί. Επίσης, αφήνεται σημαντικό περιθώριο επιλογής για το χρόνο συνταξιοδότησης (με αντίστοιχες αυξομειώσεις του ποσού της μηνιαίας σύνταξης και με δυνατότητα καταβολής εφ' άπαξ ποσού στο συνταξιοδοτούμενο). Οι εισφορές, δηλαδή, καθίστανται περιουσία του ασφαλισμένου, έστω και με τους περιορισμούς που τίθενται (και το κεφάλαιο του λογαριασμού του μπορεί να κληρονομηθεί!).

Συνέπεια αυτών των διαφορών είναι και ότι η απόδοση των εισφορών στο διανεμητικό σύστημα είναι εξ ανάγκης μικρή, γιατί αμέσως διοχετεύονται στην καταβολή συντάξεων. Αντιθέτως, στο κεφαλαιοποιητικό οι εισφορές συσσωρεύονται και τοκίζονται για όλο το διάστημα του ασφαλιστικού βίου του εργαζομένου, με αποτέλεσμα οι αποδόσεις να είναι πολύ μεγαλύτερες.

Άλλη συνέπεια του χαρακτήρα των συσσωρευμένων εισφορών ως περιουσίας του ασφαλισμένου είναι ότι δεν μπορεί να επεμβαίνει το κράτος και να ασκεί επιδοματική πολιτική εις βάρος των ασφαλιστικών ταμείων και των αποθεματικών τους. Εάν η Πολιτεία κρίνει ότι μια κοινωνική ομάδα ή ένα συγκεκριμένο πρόσωπο έχει ανάγκη υποστήριξης, η υποστήριξη αυτή καλύπτεται υποχρεωτικά (εάν έχουμε κεφαλαιοποιητικό ασφαλιστικό σύστημα) από το γενικό προϋπολογισμό, όπως και θάπρεπε. Ο χαρακτήρας των κεφαλαίων που σχηματίζονται ως αποθεματικά, από τα οποία θα προέλθει η συνταξιοδότηση (και παράλληλα ο χαρακτήρας του ασφαλιστικού συστήματος) δεν αλλοιώνεται στα πλαίσια ενός κεφαλαιοποιητικού ασφαλιστικού συστήματος.

Να επισημάνω πάλι το εξής (που θα αναπτυχθεί στην ανάρτηση την αφιερωμένη στην αντιμετώπιση της κριτικής κατά του κεφαλαιοποιητικού συστήματος): η υιοθέτηση του κεφαλαιοποιητικού ασφαλιστικού συστήματος δεν σημαίνει και άρνηση του κράτους να συνδράμει τους ανθρώπους εκείνους που, για οποιονδήποτε λόγο, δεν μπορούν να ενταχθούν σ' αυτό (λ.χ. λόγω αναπηρίας). Απλώς, η συνδρομή αυτή πρέπει να επιβαρύνει το σύνολο της κοινωνίας, διά της φορολογίας, και να μην θέτει σε κίνδυνο τις μελλοντικές συντάξεις των ασφαλισμένων.

Βασική εναλλακτική επιλογή στο ασφαλιστικό σύστημα: το κεφαλαιοποιητικό σύστημα

Σε προηγούμενη ανάρτηση αναλύσαμε τα όρια του διανεμητικού (ή "pay as you go") συστήματος. Διαπιστώσαμε ότι το βασικό δομικό του μειονέκτημα είναι ότι εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την αναλογίαμεταξύ ασφαλισμένων και συνταξιούχων. Ξέρουμε, επίσης, ότι η αλλαγή της ηλικιακής σύνθεσης του πληθυσμού προς όφελος των μεγαλύτερων ηλικιών οδηγεί στην αύξηση των συνταξιούχων, τη μείωση των ασφαλισμένων και την αύξηση, αντίστοιχα, του βάρους, υπό μορφήν εισφορών. που πρέπει να επωμισθούν οι ασφαλισμένοι, προκειμένου να καλύψουν τις συντάξεις των ήδη συνταξιούχων. Ήδη, μάλιστα, οι εισφορές σε πολλά ταμεία δεν επαρκούν σχεδόν για να καλύπτουν τις συντάξεις, με αποτέλεσμα να απαιτείται ενίσχυση του ταμείου από τον κρατικό προϋπολογισμό. Έτσι, τα τεράστια αποθεματικά που συγκεντρώνονται από τις εισφορές μένουν και αναξιοποίητα ως κεφαλαιακή αξία, καθώς κατ' ευθείαν διοχετεύονται στην κάλυψη των τρεχουσών υποχρεώσεων των ταμείων για καταβολή συντάξεων. Από τα παραπάνω και μόνο (χωρίς να υπεισέλθουμε σε άλλες δυσλειτουργίες που προκαλεί το ισχύον διανεμητικό σύστημα) προκύπτει η αναγκαιότητα μιας εναλλακτικής πρότασης. Μια τέτοια πρόταση συνιστά το λεγόμενο κεφαλαιοποιητικό σύστημα, το οποίο έχει ήδη εισαχθεί με τον ένα ή άλλο τρόπο σε διάφορα κράτη στον κόσμο. Ας δούμε, στην ανάρτηση αυτή, τα πολύ βασικά του χαρακτηριστικά.

Η ιδέα του κεφαλαιοποιητικού συστήματος είναι πολύ απλή και μοιάζει σε πολλά με την αποταμίευση που κάνει ένα νοικοκυριό ή ο καθένας από εμάς. Οι εισφορές που ο ασφαλισμένος θα έδινε στο σύστημα δεν θα διοχετεύονται κατ' ευθείαν στην καταβολή συντάξεων, αλλά διατηρούνται σε ατομικούς λογαριασμούς* και θα σχηματίζουν ένα κεφάλαιο, από το οποίο, όταν έλθει η ηλικία της συνταξιοδότησης, θα προκύψει η σύνταξη του συγκεκριμένου ασφαλισμένου. Μέχρι τότε ο ασφαλισμένος δεν θα έχει δικαίωμα να αφαιρέσει χρήματα από το λογαριασμό του ενώ, όταν συμπληρώσει τις προϋποθέσεις συνταξιοδότησης (οι οποίες μπορεί να είναι και ελαστικές και να αφήνονται, σε κάποιο βαθμό, και στην επιλογή του ασφαλισμένου), θα του απονεμηθεί σύνταξη βάσει του προσδοκίμου ορίου της παραπέρα ζωής του - θα υπολογίζεται, δηλαδή, τι σύνταξη θα μπορεί να του αποδίδει το κεφάλαιο που συσσώρευσε στο λογαριασμό του, ώστε να την λαμβάνει μηνιαίως μέχρι να πεθάνει (θα προβλέπονται και σχετικές ασφαλιστικές δικλείδες, για την περίπτωση που ξεπεράσει το προσδόκιμο όριο ηλικίας) και αυτήν τη σύνταξη θα λαμβάνει. Μάλιστα, στην περίπτωση που πεθάνει και δεν έχει εξαντλήσει το συσσωρευμένο κεφάλαιό του (ή που πεθάνει, προτού αρχίσει να συνταξιοδοτείται), αυτό θα μπορεί να περιέλθει στους κληρονόμους του, καθώς θα αποτελεί περιουσία του, υπό τους περιορισμούς που αναφέραμε.

Αυτή είναι η βασική μορφή του συστήματος. Έχει κάποια βασικά πλεονεκτήματα σε σχέση με το ισχύον διανεμητικό σύστσημα. Το πρώτο, και σημαντικότερο, είναι ότι η σύνταξη που θα λάβει κάποιος στο κεφαλαιοποιητικό σύστημα δεν εξαρτάται από την αναλογία ασφαλισμένων/ συνταξιούχων, αλλά αποκλειστικά από τις εισφορές που έχει καταβάλει σ' αυτό. Το δεύτερο είναι ότι, όπως προκύπτει, το σύστημα αυτό είναι πλήρως ανταποδοτικό. Έτσι παρέχονται περισσότερα κίνητρα για αποφυγή της εισφοροδιαφυγής, αλλά και για εκούσια καταβολή αυξημένων εισφορών, σε σχέση με τις υποχρεωτικές (σαν να λέμε, με τα σημερινά δεδομένα, για αλλαγή ασφαλιστικής κατηγορίας). Εν ολίγοις, το κεφαλαιοποιητικό σύστημα οδηγεί με περισσότερες πιθανότητες στην καταβολή σύνταξης, και μάλιστα ανάλογης με τις καταβληθείσες εισφορές, σε σχέση με το ισχύον διανεμητικό. Έτσι, εκπληρώνει σε μεγαλύτερο βαθμό τη βασική αποστολή του συνταξιοδοτικού συστήματος, που είναι η εξασφάλιση επαρκούς εισοδήματος στους ανθρώπους που, λόγω ηλικίας, δεν θα είναι πλέον εις θέσιν να εργάζονται.

Σε επόμενες αναρτήσεις θα εμβαθύνουμε στη σύγκριση του κεφαλαιοποιητικού με το διανεμητικό σύστημα. Επίσης, θα παρουσιάσουμε την κριτική που έχει δεχθεί το κεφαλαιοποιητικό σύστημα, λιγότερο ή περισσότερο σοβαρή, καθώς και τις λύσεις που έχουν προταθεί, για να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα που το κεφαλαιοποιητικό εμφανίζει. Ακόμη, θα συζητήσουμε τη διαδικασία μετάβασης από το ισχύον σύστημα σε ένα κεφαλαιοποιητικό. Θέλουμε να καταλήξουμε παρουσιάζοντας την πρόταση της Φιλελεύθερης Συμμαχίας για το ασφαλιστικό, η οποία έχει ως βάση της (αλλά όχι αποκλειστικά) το κεφαλαιοποιητικό σύστημα, και να την συζητήσουμε.

* Ο Στέφανος Μάνος, παρουσιάζοντας την πρόταση του κόμματος "Οι Φιλελεύθεροι" για το ασφαλιστικό σύστημα (η πρόταση της Φιλελεύθερης Συμμαχίας στηρίζεται σε πολύ μεγάλο βαθμό στην πρόταση των "Ταύρων") έθεσε ένα απλό, υποθετικό ερώτημα στο ακροατήριό του: "Σκεφθείτε τι σύνταξη θα μπορούσατε να εξαφαλίσετε, αν τις εισφορές σας τις βάζατε σε έναν απλό λογαριασμό ταμιευτηρίου και η σύνταξή σας καθοριζόταν από το υπόλοιπο που θα είχε ο λογαριασμός αυτός, όταν θα ερχόταν η ηλικία για να πάρετε σύνταξη". Νομίζω ότι το παράδειγμα είναι πολύ ανάγλυφο.

Στο κάτω-κάτω, τι την θέλουμε την κοινωνική ασφάλιση;

Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό, δεν σκοπεύω να απαντήσω ότι δεν την χρειαζόμαστε. Αλλά πρέπει, μερικές φορές, να επιστρέφουμε στα βασικά. Απλώς να ξεκαθαρίσουμε κάποιες παρεξηγήσεις.

Με την κοινωνική ασφάλιση δεν θέλουμε να αναδιανείμουμε εισόδημα, να πάρουμε από τους πλουσίους και να δώσουμε στους φτωχούς. Ούτε θάπρεπε να θέλουμε να την χρησιμοποιούμε για να τιμούμε ομάδες του πληθυσμού (λ.χ. αντιστασιακούς), την προσφορά των οποίων θέλουμε να αναγνωρίσουμε ή για να στηρίξουμε τη μητρότητα. Η κοινωνική ασφάλιση έχει ένα σκοπό: να παρέχει στον καθένα τη δυνατότητα να έχει ένα εισόδημα ακόμη και όταν δεν μπορεί, για λόγους ηλικίας ή υγείας, να εργάζεται. Αυτό είναι το βασικό αίτημα.

Από εκεί και πέρα αρχίζουν τα διλήμματα. Το εισόδημα αυτό θα πρέπει να το διασφαλίζει το κράτος; Μέχρι ποιο βαθμό (βλ. και ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα ή εθνική σύνταξη, ακόμη και χωρίς εισφορές); Θα πρέπει να στηρίζεται στην αποταμίευση που κάνει ο ίδιος ο ασφαλισμένος, οπότε θα είναι και ανταποδοτικό; Θα πρέπει η μία γενιά με τα εισοδήματά της να στηρίζει την προηγούμενη; Τι θα γίνει με όσους, για διαφόρους κοινωνικούς λόγους (λ.χ. οικοκυρές), ουδέποτε εργάσθηκαν και δεν έχουν θεμελιώσει δικαίωμα σύνταξης (βλ. μεταβίβαση σύνταξης); Αυτές οι λεπτομέρειες μπορούν να συζητηθούν, αρκεί να έχουμε ξεκαθαρίσει τη βασική κατεύθυνση που θέλουμε.

Να μην παρεξηγηθώ: θέλουμε να τιμήσουμε τους ήρωες ή να βοηθήσουμε τις μητέρες με ανήλικα τέκνα ή τους πολυτέκνους; Αν αποφασίσουμε να κάνουμε κάτι τέτοιο, αυτό θα πρέπει να διαχωρισθεί πλήρως από το ασφαλιστικό συνταξιοδοτικό σύστημα. Οι συνταξιοδοτικές εισφορές έχουν νόημα διαφορετικό από τη φορολογία μόνον όταν διατίθενται (στα πλαίσια είτε διανεμητικού, είτε κεφαλαιοποιητικού συστήματος) για την κάλυψη συντάξεων ή το σχηματισμό αποθεματικών, από τα οποία θα καλυφθούν συντάξεις. Παροχές που δεν σχετίζονται με την κοινωνική ασφάλιση καθ' εαυτήν, στο βαθμό που θα τις επιδιώκαμε (στις περισσότερες, αν όχι σε όλες από όσες προανέφερα, μάλλον θα διαφωνούσα, αλλά αυτό είναι άλλο θέμα), πρέπει να καλύπτονται από τη γενική φορολογία.

Έτσι, σκοπός μιας αναζήτησης για το ασφαλιστικό σύστημα είναι να εξευρεθεί αυτό, που θα εξυπηρετεί το σκοπό που ορίσαμε παραπάνω κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο: θα εξασφαλίζει ότι, όταν κάποιος δεν μπορεί πλέον να εργάζεται, θα έχει τουλάχιστον αξιοπρεπές εισόδημα. Εγώ θάθελα να το πάω, μάλιστα, ακόμη παραπέρα: να εξασφαλίζει ότι αυτός που δεν θέλει πλέον να εργάζεται θα έχει αξιοπρεπές εισόδημα, χωρίς όμως να επιβαρύνει το κοινωνικό σύνολο. Και, φυσικά, αυτό να επιτυγχάνεται με εισφορές που δεν θα είναι εξουθενωτικές, χωρίς, αν είναι εφικτό, να εξαναγκάζονται οι εργαζόμενοι και επαγγελματίες να εργάζονται πέρα από κάποια ηλικία και να παρέχει (κατά τρόπο οικονομικά βιώσιμο) όσο μεγαλύτερες συντάξεις γίνεται, σε σχέση με τις καταβληθείσες εισφορές. Και, για να πάω ακόμη παραπέρα αυτό που θάθελα εγώ, να παρέχει στους ασφαλισμένους ευρείες δυνατότητες καθορισμού της σύνταξης που θα λαμβάνουν, καθώς ακόμη και τη δυνατότητα κληρονομικής μεταβίβασης τυχόν αποθεμάτων που αντιστοιχούν σε κάποιον ασφαλισμένο και δεν έχουν αξιοποιηθεί από τον ίδιο. Αυτά είναι τα κριτήρια, βάσει των οποίων κρίνω τις προτεινόμενες επιλογές.

Διάλογος επιπέδου για το ασφαλιστικό

Αν κρίνουμε από το ρεπορτάζ, η συζήτηση για το ασφαλιστικό είχε αυτό που κάποιοι θα έλεγαν "πολιτικό" χαρακτήρα: κανένας λόγος για την ουσία, καμμία περιγραφή των προβλημάτων, καμμία πρόταση λύσεων. Δεν είναι προς τη σωστή κατεύθυνση οι αλλαγές λέει η αντιπολίτευση και το στηρίζει στο ότι γίνονται απεργίες. Είναι προς τη σωστή κατεύθυνση, λέει η κυβέρνηση, και το στηρίζει στο ότι το ΠΑΣΟΚ επί 20 χρόνια δεν έκανε τίποτε για το θέμα. Άσε που κάποιους τους πείραξε που, αντί για κοινοβουλευτικό έλεγχο, η Βουλή ασχολείται με αυτό το ήσσονος σημασίας θέμα. Μίλησε κανείς για περιστολή των λειτουργικών δαπανών των ασφαλιστικών ταμείων; Αναφέρθηκε η ανατροπή της αναλογίας ασφαλισμένων/ συνταξιούχων; Έγινε μνεία, έστω και κατά προσέγγιση, των κρίσιμων μεγεθών (αριθμός ταμείων, ασφαλισμένων, συνταξιούχων, αναλογιστικές προβλέψεις κ.λπ.); Αν υπήρξε κάτι τέτοιο, πάντως δεν αποτυπώθηκε στην ειδησεογραφία.

Κανονικά στο διάλογο η κυβέρνηση θάπρεπε νάχει το πάνω χέρι. Είναι σχεδόν πανθομολογούμενο ότι το ασφαλιστικό σύστημα ευρίσκεται ενώπιον πολύ μεγάλης κρίσεως. Έτσι, είναι δεδομένη και η ανάγκη για αλλαγή. Επίσης, αυτοί που πρόκειται να υποφέρουν από ενδεχόμενη κατάρρευση του συστήματος δεν είναι οι πλούσιοι, το κεφάλαιο κ.λπ., αλλά η πλειοψηφία των μισθωτών και ελευθέρων επαγγελματιών. Συνεπώς, μια απλή παράθεση δεδομένων θάπρεπε να αρκεί, για να πεισθούν οι περισσότεροι τουλάχιστον για την ανάγκη των αλλαγών, αν όχι για την κατεύθυνση που οι αλλαγές θάπρεπε να έχουν. Βλέπουμε, όμως, την αντιπολίτευση, με τη στήριξη προνομιούχων ομάδων, να αντιδρά λυσσαλέα σε κάθε αλλαγή. Χαρακτηρίζουν το (αδύναμο, κατά τη γνώμη μου) νομοσχέδιο "αντιασφαλιστικό" και δεν ξεκαθαρίζουν εάν θεωρούν ότι είναι απαραίτητες οι αλλαγές στο ασφαλιστικό σύστημα και, αν ναι, ποιες προτείνουν οι ίδιοι. Υπό κανονικές συνθήκες, η αντιπολίτευση, τηρώντας μια τέτοια νιχιλιστική στάση, δεν θάπρεπε νάχει μέρος να κρυφθεί από την κατακραυγή για την προφανή προσπάθεια κομματικής εκμετάλλευσης ενός πολύ σοβαρού θέματος. Κι όμως: η κυβερνητική ατολμία (παρά τις κατά καιρούς "λεβέντικες" δηλώσεις του Πρωθυπουργού, οι οποίες όμως αυτοαναιρούνται, όταν προσπαθεί να πείσει πόσο ήπιες είναι οι αλλαγές που προτείνει) παρέχει στην αντιπολίτευση το έδαφος για φθηνό λαϊκισμό - και μέσα σ' όλα αυτά όλοι εθελοτυφλούν, κυρίως στην ανάγκη το διανεμητικό σύστημα να ξεπερασθεί και να αντικατασταθεί από ένα κεφαλαιοποιητικό.