Αυξημένη γαλλική παρουσία στο Αφγανιστάν

Η γαλλική Βουλή συζητά την ενίσχυση των γαλλικών δυνάμεων στο Αφγανιστάν με 1.000 στρατιώτες. Η διαφορά ανάμεσα στο Αφγανιστάν και το Ιράκ είναι τεράστια - το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας κοινής γνώμης φαίνεται να θεωρεί ότι η εισβολή στο Αφγανιστάν και η ανατροπή του καθεστώτος των Ταλιμπάν ήταν δικαιολογημένη - φαίνεται, πάντως, ότι ο Πρόεδρος της Γαλλίας κ. Sarkozy επέλεξε να ανακοινώσει αιφνιδιαστικά την πρόθεσή του για την αποστολή αυτή, προκειμένου να φέρει και το κοινοβούλιο προ τετελεσμένων γεγονότων.

Βέλγιο - μια εικόνα του μέλλοντος της Ευρωπαϊκής Ένωσης;

Διαβάστε αυτό το ενδιαφέρον άρθρο από τον Economist. Θέτει εξαιρετικά ερωτήματα για την κατάσταση εθνικών ομάδων στο πλαίσιο ενός ομοσπονδιακού συστήματος και ενός μεγαλύτερου, ενιαίου κράτους - συμβαίνει στο Βέλγιο, αύριο μπορεί να συμβαίνει και στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνολικά (και παρόμοιες καταστάσεις έχει αντιμετωπίσει, με τραγικά αποτελέσματα, η Κύπρος). Το σημαντικότερο ερώτημα που θέτει είναι η αξία, αλλά και η κατάχρηση του συμβιβασμού μεταξύ των διαφόρων εθνοτικών ή θρησκευτικών ομάδων. Οι συμβιβασμοί έχουν οδηγήσει και τις συνθήκες για την Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά την πλέον πρόσφατη (ήδη από το 2001) τροποποίησή τους στη Νίκαια, σε μια κατάσταση εντελώς συγκεχυμένη, χωρίς ενιαίο σκοπό, χωρίς συνοχή, πράγμα που επιδιώχθηκε να διορθωθεί με τη Συνθήκη για το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα και, πλέον, με τις τροποποιήσεις της Λισσαβώνας, με αμφίβολα πάντως αποτελέσματα.

Πολλοί δέχονται ότι θα ήταν καλύτερα εάν όλοι οι πολίτες των κρατών που ανήκουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς και οι αντίστοιχες κυβερνήσεις, συμπεριφέρονταν πρώτα ως Ευρωπαίοι και κατόπιν βάσει της εθνικής τους καταγωγής. Ωστόσο, οι ίδιοι άνθρωποι θέλουν να προασπίσουν τα εθνοτικά τους συμφέροντα, γιατί πιστεύουν ότι οι όποιες θυσίες και παραχωρήσεις κάνουν με σκοπό την ευρωπαϊκή ενοποίηση δεν θα βρουν ανταπόκριση από άλλους εταίρους, αλλά θα γίνουν αντικείμενο εκμετάλλευσης. Έτσι, θεωρούν ότι αναγκάζονται να προτάσσουν τα εθνοτικά συμφέροντα των κοινών, ευρωπαϊκών συμφερόντων. Ίσως αυτό να γίνεται, σε μικρογραφία, στο Βέλγιο, γι' αυτό θα έχει ενδιαφέρον να παρακολουθούμε τις πολιτικές εξελίξεις εκεί.

Ο Νίκος Δήμου για το ασφαλιστικό

Άργησε, αλλά έγραψε - και έγραψε!

Ιερή ολυμπιακή φλόγα και μορφές σύγχρονου παγανισμού

Μια ανακοίνωση δημοσιογράφων για την αποσιώπηση, εκ μέρους της κρατικής τηλεόρασης, της διαμαρτυρίας κατά τη διάρκεια της "τελετής αφής της ολυμπιακής φλόγας" για την καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο Θιβέτ, αποσιωπήθηκε η ίδια από τα ΜΜΕ και ήλθε στο φως από την Ελευθεροτυπία και το blog του e-rooster. Μπορεί να έχει κανείς αντιρρήσεις για τη μορφή της διαμαρτυρίας, σε κάθε περίπτωση όμως είναι απαράδεκτη η απόκρυψή της. Αλλά, αναφορικά με τη διαμαρτυρία καθ' εαυτήν, πολλοί εξανέστησαν που χρησιμοποιήθηκε η "ιερή τελετή" της αφής της "ολυμπιακής φλόγας" ως αφορμή για ακτιβισμό. Οι όποιες δικές μου αντιρρήσεις αφορούν την καταπάτηση περιουσιακών δικαιωμάτων του Δημοσίου από τον ακτιβισμό αυτό, στο βαθμό που τέτοια καταπάτηση υπήρξε. Αυτό όμως που αγγίζει τα όρια του αστείου είναι η απόδοση στην ολυμπιακή φλόγα τιμών σχεδόν θεϊκών. Μου θυμίζει το "Άγιον Φως" που έρχεται από τα Ιεροσόλυμα κάθε Πάσχα, στο οποίο (ναι, στο φως!) γίνεται υποδοχή με τιμές αρχηγού κράτους. Κατεβαίνει το φως από το αεροπλάνο στην Αθήνα και τιμητικά αγήματα κάνουν "παρουσιάστε!"! Και όταν διαβάζω ή ακούω ότι "η ολυμπιακή φλόγα θα ταξιδέψει εκεί" ή "θα παραμείνει/ θα διανυκτερεύσει (!) στην τάδε ή δείνα πόλη" κάπου αρχίζω να νομίζω ότι ξεφύγαμε. Μπορώ να δεχθώ ένα συμβολισμό, μια "ενσωμάτωση" για λόγους καθαρά συμβολικούς των αξιών και ιδεωδών που συγκροτούν, υποτίθεται, το ολυμπιακό πνεύμα - και σχετικές εκδηλώσεις, εορτασμούς των ιδανικών αυτών, ή στο κάτω-κάτω το "χαβαλέ" που προκαλείται από τη "διέλευση" της ολυμπιακής φλόγας. Αλλά η απόσταση ανάμεσα σ' αυτά και τον εξανθρωπισμό ή ακόμη και τη θεοποίηση της ολυμπιακής φλόγας είναι πολύ μεγάλη - και η ιερή αγανάκτηση για τους "βλάσφημους" που, υποτίθεται, μόλυναν την ιερή τελετή με την παρουσία τους, ξεπερνά πολλά όρια. Στους ιερούς αγανακτισμένους αφιερώνουμε το παρακάτω απόσπασμα, στο οποίο αποδίδεται η τιμωρία που πρέπει στους βλάσφημους:



(από την ταινία Monty Python's Life of Brian)

Eπιθέσεις εναντίον ΣΥΡΙΖΑ, ΚΚΕ

Ο κ. Τσίπρας δήλωσε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θ' αρχίσει να δέχεται επιθέσεις από τα ΜΜΕ και σφοδρή αντιμετώπιση. Την πραγματική αλήθεια, όμως, ως προς το ποιος δέχεται πραγματικά επιθέσεις, μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Λαϊκισμός και λογοκρισία εκτός έδρας!

Έξαλλη η ελληνική κυβέρνηση με αφίσσα που αναρτήθηκε από ιδιώτες στα Σκόπια και παρουσιάζει την ελληνική σημαία με σβάστικα αντί για σταυρό - προχώρησε σε διάβημα προς το Υπουργείο Εξωτερικών της ΠΓΔΜ με αίτημα την απόσυρση (!) της αφίσσας! Αυτό, από μια χώρα που έχει κυρώσει την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η οποία προβλέπει στο άρθρο 10:

"1. Παν πρόσωπον έχει δικαίωμα εις την ελευθερίαν εκφράσεως. Το δικαίωμα τούτο περιλαμβάνει την ελευθερίαν γνώμης ως και την ελευθερίαν λήψεως ή μεταδόσεως πληροφοριών ή ιδεών, άνευ επεμβάσεως δημοσίων αρχών και ασχέτως συνόρων. ... 2. Η άσκησις των ελευθεριών τούτων, συνεπαγομένων καθήκοντα και ευθύνας, δύναται να υπαχθή εις ωρισμένας διατυπώσεις, όρους, περιορισμούς ή κυρώσεις, προβλεπομένους υπό του νόμου και αποτελούντας αναγκαία μέτρα εν δημοκρατική κοινωνία διά την εθνικήν ασφάλειαν, την εδαφικήν ακεραιότητα ή την δημόσιαν ασφάλειαν, την προάσπισιν της τάξεως και πρόληψιν του εγκλήματος, την προστασίαν της υγείας ή της ηθικής, την προστασίαν της υπολήψεως ή των δικαιωμάτων των τρίτων, την παρεμπόδισιν της κοινολογήσεως εμπιστευτικών πληροφοριών ή την διασφάλισιν του κύρους και αμεροληψίας της δικαστικής εξουσίας."

Ζητούμε, δηλαδή, από την κυβέρνηση της ΠΓΔΜ να προχωρήσει σε λογοκρισία, την οποίαν δεσμευθήκαμε να μην έχουμε στο ίδιο το έδαφός μας! Ζητούμε να καταπολεμήσουμε τον εθνικισμό όχι με ψύχραιμο διάλογο, αλλά με περιορισμό στην έκφρασή του και μάλιστα εκτός της επικράτειάς μας! Κρίμα, γιατί η ανακοίνωση του Υπουργείου Εξωτερικών ανέφερε πολύ σωστά ότι "... το γεγονός αυτό αποδεικνύει πόσο μεγάλος λάθος κάνουν όλοι εκείνοι που επενδύουν στον εθνικισμό και τη μισαλλοδοξία ..."- και επιλέγει να αντιμετωπίσει τη μισαλλοδοξία με λάθος όπλα. Εκτός κι αν, όπως είναι πολύ πιθανόν, το Υπουργείο τα λέει της πεθεράς, για να τ' ακούει η νύφη, επιδίδει το διάβημα περισσότερο για εσωτερική κατανάλωση.

Η Lidl κατασκοπεύει τους υπαλλήλους της ...

και ζητεί συγγνώμη. Η γνωστή εταιρεία discount δέχθηκε επικρίσεις από αρχές προστασίας προσωπικών δεδομένων, το υπουργείο εσωτερικών του κρατιδίου της Βάττης - Βυρτεμβέργης κ.λπ. στη Γερμανία, καθώς είχε παντού κάμερες και παρότρυνε τους μισθωτούς της να κατασκοπεύουν ο ένας τον άλλον (για πρακτικές Stasi έκανε λόγο το ρεπορτάζ). Τα προσωπικά δεδομένα στο χώρο εργασίας αποτελούν ένα ευαίσθητο ζήτημα, καθώς συγκρούονται αφ' ενός τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα του εργοδότη (μπορώ να βάζω στο χώρο μου ό,τι θέλω) και η απαίτηση των εργαζομένων για μια ζώνη ιδιωτικότητας (privacy) ακόμη και στο χώρο της εργασίας τους. Πλέον φαίνεται ότι επικρατεί η δεύτερη απαίτηση. Ωστόσο, το σημείο ισορροπίας είναι πάντοτε δύσκολο να εξευρεθεί.

H επιρροή του διαδικτύου στην πολιτική αντιπαράθεση

Η Wall Street Journal εξετάζει σε ένα άρθρο της την επιρροή του διαδικτύου στην πολιτική συζήτηση. Χαρακτηριστικά αναφέρει την επιρροή των μικρών βίντεο που προβάλλονται στο ΥouTube και εξετάζει στη συνέχεια τα blogs, αλλά και τα ομαδικά e-mails. Ο αρθρογράφος δεν καταλήγει σε τελικό συμπέρασμα, ωστόσο νομίζω ότι γενικώς θα πρέπει να είμαστε ευχαριστημένοι που η πολιτική συζήτηση διεξάγεται μέσω και του διαδικτύου. Εξασφαλίζει μεγαλύτερο πλουραλισμό (είναι σχετικά ανέξοδο) και δίνει κυρίως στο χρήστη του διαδικτύου τη δυνατότητα ο ίδιος να αποφασίσει για τις πηγές του και για την αξιοπιστία κάποιας είδησης. Οι οιμωγές ότι το διαδίκτυο παρασύρει και βρίθει αναληθειών μπορεί να έχουν κάποια πραγματική βάση, ωστόσο απηχούν αντιρρήσεις που είχαν εκφρασθεί ακόμη από την εποχή της διάδοσης της τυπογραφίας, κυρίως όταν κάποιοι εκκλησιαστικοί κύκλοι φοβούνταν ότι θα χάσουν το μονοπώλιο στην αλήθεια - γιατί, από τη στιγμή που θεωρούμε ότι η κακή ποιότητα των ειδήσεων ή των ανταποκρίσεων στο διαδίκτυο είναι κακό που δικαιολογεί τον έλεγχο από την Πολιτεία, νομιμοποιούμε την επέμβαση στην ίδια την έκφραση και τη διάδοση των στοχασμών των ανθρώπων. Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι δεν διαπράττονται και αδικήματα από το διαδίκτυο, στα οποία περιλαμβάνονται και η εξύβριση και η συκοφαντική δυσφήμηση. Ωστόσο, δεν υπάρχει λόγος που να διαφοροποιεί την ποινική αντιμετώπιση των αδικημάτων αυτών στο διαδίκτυο, σε σχέση με άλλες μορφές εκδήλωσής τους (λ.χ. από τηλεοράσεως). Πολύ περισσότερο, που το διαδίκτυο παρέχει στον ίδιο το θιγόμενο τη δυνατότητα να αμυνθεί, χωρίς το κόστος που θα είχε σε εποχές, κατά τις οποίες τα μέσα ήσαν περιορισμένα.

Ημέρα αλληλεγγύης στη Γαλλία

Προβλέπεται, στη Γαλλία, η ημέρα αλληλεγγύης (journée de solidarité) μια αργία κατά την οποία, αν κατάλαβα καλά, οι μισθωτοί εργάζονται χωρίς ν' αμείβονται και οι αμοιβές τους πηγαίνουν σε δράσεις υπέρ των ηλικιωμένων και των ατόμων με αναπηρία. Κατά κανόνα η ημέρα αυτή συνέπιπτε με την Πεντηκοστή. Στη γαλλική Βουλή αναμενόταν να ψηφισθεί σήμερα νόμος, σύμφωνα με τον οποίο η κάθε επιχείρηση θα μπορεί να καθορίζει ή να διαπραγματεύεται με τους εργαζομένους τους όποια ημέρα θέλει ως ημέρα αλληλεγγύης. Θεσμός άγνωστος στη χώρα μας, που καθιερώθηκε από τη (συντηρητική) κυβέρνηση Rafarrin μετά τον καύσωνα του 2003, ο οποίος είχε ως αποτέλεσμα 15.000 θανάτους. Θα συναινούσαν άραγε τα συνδικάτα στην Ελλάδα σε μια τέτοια εκδήλωση;

Όσοι διαβάζετε ισπανικά ...

ίσως μπορέσετε να μας διαφωτίσετε σχετικά μ' αυτό το blog νεαρής Κουβανής, στο οποίο φέρεται να εμποδίζεται η πρόσβαση από το καθεστώς της Κούβας, επειδή είναι, σύμφωνα με το ρεπορτάζ, επικριτικό για τον Ραούλ Κάστρο. Οποιαδήποτε μετάφραση ή βοήθεια θα γίνει ασμένως δεκτή.

Μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για την εκπαίδευση στη Βρετανία

Διαβάστε το αυτό το άρθρο του Εconomist. Δίνει πολλές διαστάσεις στην εκπαίδευση, τις οποίες στην Ελλάδα παραγνωρίζουμε. Ιδίως, προσέξτε το ρόλο που αποδίδει στους γονείς των μαθητών, οι οποίοι συμμετέχουν ενεργά στις διαδιακασίες του σχολείου των παιδιών τους, ακόμη κι αν αυτό είναι δημόσιο. Πολύ ενδιαφέρον, σχετικώς, και αυτό το άρθρο του Τάκη Μίχα, που αναφέρεται στη Σουηδία.

Λαϊκισμός (και περισσότερος) κι από το ΠΑΣΟΚ

Ο κ. Γ. Παπανδρέου αποφάσισε να υποβάλει πρόταση μομφής κατά της κυβερνήσεως. Ο κ. Λιάπης αποκρίθηκε: "Δεν πρωταγωνιστείτε στη Βουλή, ακολουθείτε τα μικρά κόμματα της ελάσσονος αντιπολίτευσης". Ο καθένας μπορεί εύλογα να αναρωτηθεί πλέον ποια είναι τα "μικρά κόμματα" σε σχέση με το ΠΑΣΟΚ. Με την πρόταση μομφής τι επιδιώκει δηλαδή το ΠΑΣΟΚ; Να αξιοποιηθεί η ρητορική δεινότητα του ιδίου του κ. Παπανδρέου και των στελεχών του ΠΑΣΟΚ, ώστε να κατακεραυνώσουν ενώπιον του ελληνικού λαού την κυβέρνηση; Να γίνει μια δημιουργική συζήτηση, στη βάση των θεμελιωμένων και αξιόπιστων αντιπροτάσεων που έχει καταθέσει το ΠΑΣΟΚ για το ασφαλιστικό; Ή μήπως-μήπως ελπίζει να καταψηφίσει την κυβέρνηση σύσσωμη η αντιπολίτευση (το ΚΚΕ πάντοτε, όσο θυμάμαι, ψήφιζε "λευκό"), ο κ. Κουκοδήμος, ο κ. Μανώλης και ο βουλευτής-φάντασμα-έκπληξη; Το μόνο πιο απίθανο θα ήταν να κέρδιζε και το ΠΑΣΟΚ τις εκλογές που θα προκηρύσσονταν σε μια τέτοια περίπτωση.

Κρίμα. Το ασφαλιστικό είναι ένα ζήτημα που θα επηρεάσει πολλές γενεές. Ακόμη και η συζήτηση της προτάσεως για δημοψήφισμα θα έχει περισσότερο, ενδεχομένως, ουσιαστικό περιεχόμενο από τις κενές αλληλοκατηγορίες που θα συνοδεύσουν τη συζήτηση για την πρόταση μομφής. Η ευκαιρία για μια ουσιαστική συζήτηση στο ασφαλιστικό, με αφορμή το παρόν νομοσχέδιο, χάθηκε. Περιμένουμε την επόμενη - ή προσπαθούμε, ως πολίτες, να προκαλέσουμε εκ νέου τη συζήτηση εμείς.

Ο ρόλος του Προέδρου της Δημοκρατίας

Το 1986 έγινε η πρώτη αναθεώρηση του ισχύοντος Συντάγματος, με ρητό στόχο τον περιορισμό των εξουσιών του Προέδρου της Δημοκρατίας (που χαρακτηρίζονταν από την τότε κυβερνητική πλειοψηφία, αλλά και από την Αριστερά, "υπερεξουσίες"). Μια πολύ σημαντική τροποποίηση αφορούσε το ρόλο του Προέδρου της Δημοκρατίας στη νομοπαρασκευαστική διαδικασία. Έτσι, ενώ πριν την αναθεώρηση του 1986 αναφερόταν ότι ο Πρόεδρος "κύρωνε" τους νόμους, μετά την αναθεώρηση απλώς τους "εκδίδει" και τους "δημοσιεύει". Και στις δύο διατυπώσεις, πριν και μετά την αναθεώρηση, προβλέπεται η δυνατότητα της αναπομπής ψηφισμένου νομοσχεδίου στη Βουλή. Η διάταξη αυτή, κατάλοιπο μάλλον της Συνταγματικής Μοναρχίας (μολονότι εμφανίζεται στις Προεδρικές - όχι Προεδρευόμενες Δημοκρατίες), δεν έχει εφαρμοσθεί στη χώρα μας μετά την Μεταπολίτευση. Παρ' όλα αυτά, κατά την αναθεώρηση του 1986 η συγκεκριμένη διάταξη είχε υποδειχθεί ως περιέχουσα τον κίνδυνο να ανατρέψει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας την απόφαση της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, πράγμα που θα ήταν σε κάθε περίπτωση ασύμβατο με το χαρακτήρα του πολιτεύματος ως Προεδρευομένης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας - και για το λόγο αυτό αφαιρέθηκε η διατύπωση περί "κυρώσεως". Επαναλαμβάνω ότι η συγκεκριμένη τροποποίηση είχε υπερψηφισθεί από το ΠΑΣΟΚ (στην κοινοβουλευτική ομάδα του οποίου ανήκε τότε και ο νυν Πρόεδρος της Δημοκρατίας), το ΚΚΕ, το (τότε) ΚΚΕ εσωτερικού και είχε καταψηφισθεί από τη ΝΔ.

Έτσι, προξενεί εντύπωση που οι πολιτικές παρατάξεις που είχαν προωθήσει εκείνη τη μεταρρύθμιση προς το σκοπό ενίσχυσης της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας και αποδυνάμωσης της προεδρικης εξουσίας έρχονται τώρα και ζητούν από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας να αναπέμψει ένα νομοσχέδιο στη Βουλή (αν γίνει κάτι τέτοιο, η Βουλή ξαναψηφίζει το Νομοσχέδιο και, αν το εγκρίνει, ο Πρόεδρος το εκδίδει και το δημοσιεύει υποχρεωτικά), υποβαθμίζοντας τη σημασία της Βουλής και ισχυριζόμενοι ότι, στο κάτω-κάτω η κοινοβουλευτική πλειοψηφία είναι μικρή, ενώ η λαϊκή αντίθεση δεδομένη. Είναι αυτονόητο πως (και πώς) μια τέτοια λογική είναι σε πλήρη αναντιστοιχία με τη μορφή του πολιτεύματος, ιδίως όπως καθορίσθηκε μετά την αναθεώρηση του 1986. Συνεπώς, αν ασκήσει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας τη δυνατότητά του αυτή, προφανώς αποκλίνει από τα καθήκοντα που του έχουν ανατεθεί από το Σύνταγμα. Αυτό σίγουρα το ξέρουν τόσο ο ίδιος ο Πρόεδρος, όσο και οι εμπνευστές αυτής της πρότασης - και αποκλείεται ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας να κάνει κατάχρηση αυτής της (ρητώς περιορισμένης) δυνατότητας στην προκειμένη περίπτωση.

Αφού λοιπόν όλα αυτά είναι γνωστά, προς τι η σχετική πρόταση και η "ενημέρωση" του Προέδρου της Δημοκρατίας για τις δυνατότητες που του παρέχει το Σύνταγμα (όπως το έθεσε στην τηλεόραση ο κ. Παναγιώτης Λαφαζάνης); Φοβούμαι πολύ ότι η συγκεκριμένη κίνηση γίνεται καθαρά για δημιουργία εντυπώσεων και (αντίθετα με το αίτημα για δημοψήφισμα) δεν έχει καμμία άλλη βάση.

Δημοψήφισμα για το ασφαλιστικό: άσκηση δημοκρατίας ή ανέξοδος λαϊκισμός;

Άρθρο 44 του Συντάγματος:

"2. ... Δημοψήφισμα προκηρύσσεται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας με διάταγμα και για ψηφισμένα νομοσχέδια που ρυθμίζουν σοβαρό κοινωνικό ζήτημα, εκτός από τα δημοσιονομικά, εφόσον αυτό αποφασιστεί από τα τρία πέμπτα του συνόλου των βουλευτών, ύστερα από πρόταση των δύο πέμπτων του συνόλου των βουλευτών και όπως ορίζουν ο Κανονισμός της Βουλής και ο νόμος για την εφαρμογή της παραγράφου αυτής. Δεν εισάγονται κατά την ίδια περίοδο της Βουλής περισσότερες από δύο προτάσεις για νομοσχέδιο ..."

Η ψηφοφορία για το "ασφαλιστικό" ή "αντι-ασφαλιστικό" νομοσχέδιο αναβλήθηκε για την Τετάρτη. Η συζήτηση όμως μετατέθηκε σε ένα άλλο ζήτημα: εάν πρέπει το νομοσχέδιο αυτό να τεθεί σε δημοψήφισμα. Παραθέτω την παραπάνω διάταξη του Συντάγματος, για να επισημάνω τα εξής: ότι δημοψήφισμα στην περίπτωση ενός νομοσχεδίου, όπως το ασφαλιστικό, γίνεται μόνο όταν αυτό έχει ψηφισθεί, δηλαδή οι ψηφοφόροι αποφασίζουν με ΝΑΙ ή ΟΧΙ για την εφαρμογή του. Δεν υπάρχουν, δηλαδή, εναλλακτικές προτάσεις ή κάτι τέτοιο στη διαδικασία του δημοψηφίσματος - εγκρίνεται ή απορρίπτεται το ψηφισθέν νομοσχέδιο. Δεν είμαι πρόχειρος να απαντήσω εάν ένα νομοσχέδιο, όπως το κατατεθέν, θα μπορούσε ενδεχομένως να θεωρηθεί "δημοσιονομικό", ώστε να εξαιρείται από το δημοψήφισμα - θα το ερευνήσω, αν και η αρχική αίσθησή μου είναι ότι ως "δημοσιονομικά" νομοσχέδια εννοούνται οι προϋπολογισμοί, οπότε δεν τίθεται ζήτημα εξαίρεσης για το συγκεκριμένο νομοσχέδιο (παρ' ότι έχει μακροπρόθεσμες δημοσιονομικές επιπτώσεις).* Επίσης, δεν γνωρίζω εάν υπάρχει ψηφισμένος νόμος για την εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου 44 του Συντάγματος, δεν νομίζω να περιλαμβάνεται σχετική ρύθμιση στον εκλογικό νόμο. Στην Ελλάδα δεν έχει διεξαχθεί δημοψήφισμα για άλλα ζητήματα, πέραν του πολιτειακού (εάν θα έχουμε Βασιλέα ή όχι κι εάν θα εγκριθεί κάποιο Σύνταγμα ή συνταγματικό κείμενο που είχε ετοιμάσει η δικτατορία - 1969 και 1973). Δεν είμαι πρόχειρος για το νόμο, με τον οποίο διεξήχθη το δημοψήφισμα του 1974, με το οποίο αποφασίσθηκε ότι θα έχουμε Προεδρευομένη και όχι Βασιλευομένη Δημοκρατία.

Το ζήτημα, όμως, είναι και ουσιαστικό και έχει να κάνει με τη μορφή του Πολιτεύματός μας. Έχουμε αντιπροσωπευτική δημοκρατία, αλλά το Σύνταγμα προβλέπει και τη δυνατότητα άμεσης δημοκρατίας υπό τις προϋποθέσεις που περιέχει το άρθρο 44 (υπάρχει και πρόβλεψη για δημοψήφισμα για εθνικά θέματα). Προφανώς η αντιπολίτευση, για να συμφωνεί με τη σχετική πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ (ο ΛΑΟΣ, φυσικά, υπερθεματίζει, θέλει κι άλλα δημοψηφίσματα, για το άρθρο 16 του Συντάγματος, για το Μακεδονικό και ό,τι άλλο μπορεί να σκεφθεί κανείς) θεωρεί ότι έχει το πάνω χέρι στην κοινή γνώμη και ότι είτε θα προκαλέσει καταψήφιση του νομοσχεδίου (και ήττα της κυβέρνησης) στο δημοψήφισμα, είτε θα μπορέσει να την κατηγορήσει ότι φυγομαχεί, σε περίπτωση που δεν συναινέσει στη διενέργεια δημοψηφίσματος (υπενθυμίζω την πλειοψηφία των 3/5 των βουλευτών που απαιτείται). Η κυβέρνηση μπορεί να φοβάται ότι μια απόρριψη, μέσω δημοψηφίσματος, του (ήπιου, όπως και να το κάνουμε) νομοσχεδίου για το ασφαλιστικό θα εξοβελίσει οριστικά τις όποιες προσπάθειές της για μεταρρυθμίσεις (λέμε τώρα).

Δεν μπορεί όμως να κρίνεται η σκοπιμότητα της καταφυγής στη λαϊκή βούληση με βάση το προσδοκώμενο τελικό αποτέλεσμα. Δεν προκαλούμε, δηλαδή, δημοψηφίσματα μόνον όταν ξέρουμε ή αναμένουμε ότι θα τα κερδίσουμε. Από την άλλη, η όλη συζήτηση που έγινε στο Κοινοβούλιο είχε σχεδόν μηδαμινή αναφορά στην πραγματικότητα, καθώς για πολλά από τα κρίσιμα μεγέθη δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία ούτε καν από τα ίδια τα ταμεία. Πώς θα μπορούσε να μεταφερθεί η συζήτηση αυτή σε επίπεδο εκλογικού σώματος συνολικά; (Μήπως, από την άλλη, η καταφυγή σε δημοψήφισμα θα άνοιγε περισσότερο το σχετικό διάλογο και θα αποτελούσε αφορμή για καλύτερη ενημέρωση των ψηφοφόρων γι' αυτό το κρίσιμο ζήτημα;)

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει υποχρεωτικώς να τοποθετηθούμε αρνητικά απέναντι στην προσφυγή στη λαϊκή βούληση. Ωστόσο, πολλές φορές έχει και σημασία πώς τίθεται ένα ερώτημα. Αν, επί παραδείγματι, θέταμε σε δημοψήφισμα μια δραστική περικοπή της προνομιακής μεταχείρισης που απολαμβάνουν ορισμένοι υπάλληλοι των ΔΕΚΟ (λ.χ. της ΔΕΗ, τώρα μάλιστα με τις διακοπές), η σχετική πρόταση θα ήταν πολύ περισσότερο δεκτική αν κατετίθετο μεμονωμένη. Όταν όμως τίθεται προς ψήφιση ένα νομοσχέδιο το οποίο θίγει μαζί πολλές ομάδες, προνόμια, κεκτημένα κ.λπ.. το οποίο πρέπει να ψηφισθεί ή να απορριφθεί en bloc (το Σύνταγμα δεν παρέχει τη δυνατότητα ψήφισης του νομοσχεδίου κατ' άρθρο), πολλοί θα θέλουν να το καταψηφίσουν για τους λόγους που αφορούν τους ιδίους.

Προσωπικά δεν είμαι πεπεισμένος για την ανάγκη δημοψηφίσματος γι' αυτό το ζήτημα, από την άλλη όμως δεν θα θεωρούσα και κραυγαλέο αν ένα τέτοιο δημοψήφισμα προκηρυσσόταν (με την επιφύλαξη της ερμηνείας του άρθρου 44 § 2 του Συντάγματος). Άλλωστε, η ουσία της δημοκρατίας είναι ότι το εκλογικό σώμα ευθύνεται για τις αποφάσεις που λαμβάνει συνολικά. Αν οι ψηφοφόροι θεωρήσουν ότι η κατάσταση είναι καλύτερη και με περισσότερο ευοίωνες προοπτικές σήμερα, σε σχέση με αυτήν που αναμένεται να προκύψει από το ασφαλιστικό νομοσχέδιο και το απορρίψουν, θα αναλάβουν και την ευθύνη της σχετικής απόφασης, ομοίως κι αν το δεχθούν. Ωστόσο, αφ' ενός δεν θεωρώ ότι το υποβληθέν νομοσχέδιο περιέχει τόσο σημαντικές αλλαγές, ώστε να δικαιολογείται η (σπάνια, κατά το Σύνταγμα) προσφυγή στη λαϊκή βούληση, από την άλλη, όμως, δεν μπορώ να παραγνωρίσω ότι οι αποφάσεις που θα ληφθούν (ή η αδράνεια) για το ασφαλιστικό ζήτημα θα επηρεάσουν το μέλλον μας για πάρα πολλά χρόνια. Επειδή, όμως, το δημοψήφισμα θα πρέπει να γίνει υποχρεωτικά επί νομοσχεδίου, όπως αυτό θα έχει ψηφισθεί από τη Βουλή, και όχι γενικότερα "για το ασφαλιστικό", πιστεύω ότι δεν πρέπει να πάμε σε δημοψήφισμα. Θέτω το ζήτημα και σε ένα ακόμη μίνι-γκάλοπ στο ιστολόγιό μας: Θεωρείτε ότι πρέπει να διεξαχθεί δημοψήφισμα επί του κατατεθέντος (και μελλουμένου να υπερψηφισθεί) νομοσχεδίου για το ασφαλιστικό; Και, αν ναι ή όχι, γιατί;

* Σύμφωνα με τον Καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου Δ. Τσάτσο (Συνταγματικό Δίκαιο, έκδοση Β' - 1993, σ. 179) "δημοσιονομικά" θέματα θεωρούνται αυτά που ρυθμίζονται στο άρθρο 78 του Συντάγματος. Το άρθρο αυτό αφορά τη φορολογία. Έτσι, δεδομένου ότι οι εισφορές στο ισχύον διανεμητικό σύστημα στην πραγματικότητα αποτελούν μορφή φορολογίας, θα μπορούσε να τεθεί και ζήτημα συμβατότητας ενός δημοψηφίσματος για το ασφαλιστικό με το άρθρο 44 του Συντάγματος (δική μου άποψη αυτή, μην την αποδώσετε στον Καθ. Τσάτσο).

Πώς πάμε από ένα διανεμητικό σε ένα κεφαλαιοποιητικό σύστημα;

Ας πούμε ότι έχουμε πείσει την κοινωνία για την αναγκαιότητα ενός κεφαλαιοποιητικού συστήματος και ότι έχουμε αποφασίσει να το καθιερώσουμε. Ένα βασικό ερώτημα που τίθεται, σε μια τέτοια περίπτωση, είναι πώς θα μεταβούμε από το ένα σύστημα στο άλλο. Η απάντηση σ' αυτό το πρόβλημα εξαρτάται από κάποιες συγκεκριμένες παραμέτρους: σε τι ορίζοντα χρόνου θέλουμε να έχουμε αμιγώς κεφαλαιοποιητικό σύστημα, τι διαθέσιμους πόρους έχουμε κ.λπ.

Ξεκαθαρίζουμε ότι πρέπει οπωσδήποτε να τιμηθούν οι υποχρεώσεις που έχει το ισχύον σύστημα, δηλαδή όλοι οι συνταξιούχοι να εξακολουθήσουν να λαμβάνουν τις συντάξεις τους. Αυτό σημαίνει ότι, κατ' ανάγκην, ένα μέρος από τις εισφορές των ασφαλισμένων θα πρέπει να διατίθεται για την κάλυψη των συνταξιοδοτικών υποχρεώσεων των ταμείων. Συνεπώς, από τη στιγμή που αποφασίζουμε τη μετάβαση, ορίζουμε ένα (μικρό στην αρχή) ποσοστό, που θα κατατίθεται στον ατομικό λογαριασμό του κάθε ασφαλισμένου, ενώ το υπόλοιπο θα πηγαίνει στο σύστημα, όπως ισχύει. Αντίστοιχα, ο ασφαλισμένος θα προσδοκά να λάβει ένα (μικρό) μέρος της σύνταξής του (όταν συμπληρώσει τις κατάλληλες προϋποθέσεις) βάσει του κεφαλαιοποιητικού συστήματος και το υπόλοιπο βάσει του ισχύοντος.

Χρόνο με το χρόνο, το ποσοστό της εισφοράς που θα κατατίθεται στους ατομικούς λογαριασμούς θα αυξάνεται, ενώ αυτό που θα διατίθεται για την κάλυψη των υποχρεώσεων του συστήματος θα μειώνεται. Οι υποχρεώσεις του (παλαιού διανεμητικού) συστήματος θα μειώνονται σταδιακά, όσο πεθαίνουν όσοι λαμβάνουν σύνταξη σύμφωνα με αυτό και, συν τω χρόνω, θα ελαχιστοποιηθούν - τότε η μετάβαση στο κεφαλαιοποιητικό σύστημα θα είναι πλήρης.

Οι υποχρεώσεις του συστήματος που δεν θα καλύπτονται από τις εισφορές των ασφαλισμένων κατά τη μεταβατική περίοδο θα καλύπτονται από τη γενική φορολογία. Εάν βρεθεί ένας πόρος να ενισχύσει το σύστημα κατά τη μεταβατική περίοδο (βλ. πρόταση Ανδρουλάκη: Εθνικό Κεφάλαιο Αλληλεγγύης), η μετάβαση θα είναι ακόμη πιο ομαλή.

Το ασφαλιστικό και η σύγκρουση των γενεών με απλά λόγια

Διαβάστε αυτό το κείμενο: λέει τα πράγματα με το όνομά τους, με ωμή ειλικρίνεια. Η σύγκρουση των γενεών είναι από τα έμφυτα προβλήματα του διανεμητικού συστήματος που είχαμε επισημάνει και παλαιότερα.

Κριτική στο κεφαλαιοποιητικό σύστημα

Μπορείτε να διαβάσετε εδώ μια νηφάλια και προσεγμένη κριτική του κεφαλαιοποιητικού συστήματος από τον κ. Άγγελο Στεργίου, Καθηγητή του Δικαίου της Κοινωνικής Ασφάλισης στο Τμήμα Νομικής του ΑΠΘ. Οι δύο σημαντικότερες επισημάνσεις που περιέχονται στο άρθρο εις βάρος του κεφαλαιοποιητικού συστήματος είναι ότι α. το κεφαλαιοποιητικό σύστημα υπόκειται στους κινδύνους της παγκόσμιας κεφαλαιακής χρηματαγοράς (η οποία μπορεί να μην τα πηγαίνει καλά, με αποτέλεσμα τα αποταμιευμένα κεφάλαια να μην έχουν αποδόσεις) και β. ότι είναι προβληματική η εξασφάλιση εισφορών από ασφαλισμένους, οι οποίοι δεν ζουν σε σταθερό εργασιακό περιβάλλον. Η άλλη κριτική, ότι αν καθιερώσουμε το κεφαλαιοποιητικό σύστημα, δεν θα έχουμε πια σύστημα κοινωνικής αλληλεγγύης, είναι πιο αδύναμη: ο εργαζόμενος που στα 65 του θέλει να σταματήσει να εργάζεται ενδιαφέρεται νάχει αξιοπρεπή (ή και καλή) σύνταξη - και οι σχετικές διαμαρτυρίες και διαδηλώσεις αφορούν το ύψος των παρεχομένων συντάξεων, όχι την αίσθηση ότι τα παιδιά φροντίζουν τους γονείς, οι νεώτερες γενεές τις παλαιότερες.

Και τα δύο επιχειρήματα που προβάλλονται στο άρθρο του κ. Στεργίου έχουν κάποια βάση. Ωστόσο, πρέπει να παρατηρηθεί ότι ισχύουν και στο πλαίσιο του διανεμητικού συστήματος, εάν υποθέσουμε ότι περισσεύουν χρήματα από τις εισφορές, τα οποία αποτελούν αποθεματικά των ταμείων και έχουν αποδόσεις, οι οποίες θα ενισχύσουν τις δυνατότητες των ταμείων να παρέχουν συντάξεις (εάν ξεκινούμε με το δεδομένο ότι οι εισφορές δεν αρκούν για να καλύψουν τις συντάξεις, τότε παραδεχόμαστε τη χρεωκοπία του ασφαλιστικού συστήματος), και αφορούν στη χρηματοδότησή του. Επιπλεόν, και το διανεμητικό σύστημα έχει προϋποθέσεις για τη χορήγηση συντάξεως που σχετίζονται με τις εισφορές ("πόσα ένσημα" κ.λπ.) - η έλλειψη σταθερής εργασίας, η αδυναμία καταβολής ασφαλιστικών εισφορών λόγω ανεργίας (για τους μισθωτούς) ή επειδή η δουλειά δεν πάει καλά (για επιχειρηματίες και ελεύθερους επαγγελματίες) είναι πρόβλημα εξ ίσου στο κεφαλαιοποιητικό και στο διανεμητικό σύστημα. Έτσι, οι προβληματισμοί αυτοί ανάγονται περισσότερο στη συνολική λειτουργία της οικονομίας, παρά στα ειδικότερα χαρακτηριστικά του ενός ή του άλλου συστήματος.

Αυτό όμως που πρέπει να απαντηθεί είναι ποιο από τα δύο συστήματα μπορεί να αντιμετωπίσει κατά τρόπο ευνοϊκότερο για τους ασφαλισμένους τα δυσμενή ενδεχόμενα που αναφέρονται στο σχολιαζόμενο άρθρο. Η απάντηση, νομίζω, είναι προφανής: το κεφαλαιοποιητικό σύστημα είναι αυτό που αξιοποιεί κατά καλύτερο τρόπο τις συσσωρευμένες εισφορές, αφού εξασφαλίζει κεφαλαιακές αποδόσεις από αυτές για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα (όσο ο ασφαλιστικός βίος του κάθε ασφαλισμένου). Ακόμη και ελάχιστες να είναι οι αποδόσεις αυτές, σε κάθε περίπτωση είναι προτιμότερες από την απ' ευθείας χορήγησή τους στους συνταξιούχους, χωρίς καμμία απολύτως απόδοση. Πρέπει όμως να παρατηρηθεί ότι στη σύγχρονη, παγκοσμιοποιημένη αγορά, τέτοιες τεράστιες συσσωρεύσεις κεφαλαίων έχουν πολύ μεγάλες πιθανότητες να έχουν από καλές έως πολύ καλές αποδόσεις - και αυτές τις καρπούται ο κάθε ασφαλισμένος σε ένα κεφαλαιοποιητικό σύστημα.

[Δεν πρέπει να μας διαφεύγει, εξ άλλου, ότι και τα αποθεματικά των ασφαλιστικών ταμείων που λειτουργούν με το διανεμητικό σύστημα, όπως τα ελληνικά ασφαλιστικά ταμεία, επενδύονται και στις κεφαλαιαγορές]

Ως προς την εργασιακή ανασφάλεια, πρέπει να παρατηρηθεί ότι οι προϋποθέσεις συνταξιοδότησης σε ένα κεφαλαιοποητικό σύστημα καθορίζονται βάσει του συσσωρευμένου κεφαλαίου σε σχέση με την ηλικία, και όχι βάσει του αριθμού των ημερομισθίων ή των ετών ασφάλισης. Έτσι, ένας μισθωτός ή ένας ελεύθερος επαγγελματίας ή επιχειρηματίας έχει τη δυνατότητα να καταβάλλει μεγαλύτερες εισφορές σε περιόδους παχέων αγελάδων, ώστε να αναπληρώσει τυχόν ελλείψεις που οφείλονται στην ανεργία ή σε κακές οικονομικές συγκυρίες για την επιχείρησή του. Τέτοια διέξοδος δεν παρέχεται στο διανεμητικό σύστημα, καθώς όλες οι εισφορές πάνε υπέρ του συστήματος και στην απόλυτη ευχέρεια των διαχειριστών του ως προς την αξιοποίησή τους - οπωσδήποτε, δε, δεν ωφελούν ατομικά τον κάθε ασφαλισμένο.

Ο αρθρογράφος καταλήγει να παραδέχεται κάποια από τα πλεονεκτήματα του κεφαλαιοποιητικού συστήματος και να προτείνει την αντιστάθμιση του ισχύοντος διανεμητικού συστήματος με την εισαγωγή, εν μέρει, του κεφαλαιοποιητικού συστήματος στα ταμεία επικουρικής ασφάλισης (το άρθρο γράφηκε το 2002). Η τελική του πρόταση δεν διαφέρει και πάρα πολύ, στη βάση της, από την πρόταση της Φιλελεύθερης Συμμαχίας για δύο πυλώνες ασφάλισης, τον κεφαλαιοποιητικό και το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα (που θα παρέχεται σε όλους, με προϋποθέσεις μόνον ηλικιακές, ανεξαρτήτως εισφορών), πρόταση για την οποία θα κάνουμε λόγο σε επόμενη ανάρτηση.

Ωστόσο, υπάρχουν δύο αρκετά σημαντικές διαφορές: η μία έχει να κάνει με την αναλογία μεταξύ της σύνταξης που θα προέρχεται από την κεφαλαιοποίηση των εισφορών και την "εθνική" (η Φιλελεύθερη Συμμαχία προτείνει το μεγαλύτερο μέρος της σύνταξης να είναι από το κεφαλαιοποιητικό σύστημα) και η δεύτερη έχει να κάνει με την προέλευση της σύνταξης που δεν προέρχεται από την κεφαλαιοποίηση. Η εθνική σύνταξη πρέπει να αποσυσχετισθεί από τις εισφορές και να προέρχεται από τη γενική φορολογία.

Η ομιλία του Μίμη Ανδρουλάκη στη Βουλή για το ασφαλιστικό

(από την ιστοσελίδα του)

Ο κ. Ανδρουλάκης αναφέρθηκε σε κάποιες προτάσεις του ΠΑΣΟΚ (εν μέρει διανεμητικό, εν μέρει ανταποδοτικό σύστημα), τις οποίες δεν έχουμε διαβάσει πουθενά. Επέμεινε ιδίως στο Εθνικό Κεφάλαιο Αλληλεγγύης. Κάνει ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις για τα προβλήματα που μπορούν να προκύψουν εάν αποσυνδεθούν (ως ανταποδοτικότητα) οι εισφορές από τις συντάξεις. Δεν μπορώ να συσχετίσω τα όσα λέει με τα όσα έχω διαβάσει από την ιστοσελίδα του ΠΑΣΟΚ ή έχω ακούσει από τα υπόλοιπα στελέχη του. Δείτε το, πάντως, αξίζει τον κόπο (χωρίς να είναι από τις καλύτερες αγορεύσεις του).

Σύγκριση κεφαλαιοποιητικού και διανεμητικού ασφαλιστικού συστήματος

Με το ζήτημα είχαμε ασχοληθεί και τον Αύγουστο, η Φιλελεύθερη Συμμαχία, μάλιστα, είχε οργανώσει εκδήλωση για την παρουσίαση της πρότασής της στη Θεσσαλονίκη. Σ' αυτό το κείμενο είχαμε μιλήσει για τη σύγκρουση των γενεών, στην οποία αναπόφευκτα οδηγεί το σημερινό ασφαλιστικό σύστημα, ενώ σ' αυτή την ανάρτηση είχαμε παρουσιάσει κάποια από τα βασικά προτερήματα του κεφαλαιοποιητικού συστήματος.

Μια από τις λεπτομέρειες που χαρακτηρίζουν τις διαφορές μεταξύ των δύο βασικών μορφών συστημάτων είναι και ποιος, και με ποια κριτήρια, καθορίζει το ύψος των εισφορών, το ύψος των συντάξεων και την ηλικία συνταξιοδότησης. Σε ένα διανεμητικό σύστημα είναι αναπόφευκτο (και υποχρεωτικό) όλα να καθορίζονται από το κράτος. Το κράτος έχει τη γενική εποπτεία του ασφαλιστικού συστήματος και νομοθετικά ορίζει τους όρους συμμετοχής σ' αυτό. Κανείς δεν μπορεί να δώσει μεγαλύτερες ή μικρότερες εισφορές από τις καθορισμένες, κανείς δεν μπορεί να εξασφαλίσει τη λήψη μεγαλύτερης ή μικρότερης σύνταξης από τη νομοθετημένη. Αν δεχθούμε ότι οι αποφάσεις του κράτους καθορίζονται από πολιτικές πιέσεις, τότε είναι προφανές ότι ιδιαίτερη μεταχείριση επιφυλάσσεται για ομάδες με προνομιούχες/ πελατειακές σχέσεις με το κράτος, χαρακτηριστικό παράδειγμα οι συνταξιούχοι της ΔΕΗ ή οι προώρως αποχωρήσαντες υπάλληλοι του ΟΤΕ (ή με ομάδες, τις οποίες η κυβερνώσα παράταξη επιθυμεί να προσεταιρθσθεί - βλ. τρίτεκνοι). Ακόμη όμως κι εάν όλοι οι ασφαλισμένοι και οι συνταξιούχοι πλήρωναν ακριβώς τις ίδιες εισφορές και λάμβαναν τις ίδιες συντάξεις, η εκάστοτε κυβερνητική πλειοψηφία θα υπέκειτο στις αντικρουόμενες πιέσεις των νεώτερων - ασφαλισμένων (που θα ζητούσαν μικρότερες εισφορές και ευκολότερη πρόσβαση στη συνταξιοδότηση) και των μεγαλύτερων στην ηλικία - συνταξιούχων (που θα ζητούσαν μεγαλύτερες συντάξεις). Οι αποφάσεις θα υπαγορεύονταν περισσότερο από τις εκάστοτε πολιτικές συγκυρίες, παρά από υπολογισμούς και την επιδίωξη διατήρησης και ανάπτυξης του συστήματος, με γνώμονα το παρόν ή, έστω, τις προσεχείς εκλογές, και οπωσδήποτε χωρίς μακροχρόνιο ορίζοντα. Για παράδειγμα, το κράτος, θέλοντας να ικανοποιήσει και τους μεν και τους δε, θα μείωνε τις εισφορές, αυξάνοντας παράλληλα τις συντάξεις, με αποτέλεσμα το αναλογιστικό έλλειμμα των ταμείων να αυξάνεται ή να μην διατηρούνται αποθεματικά, τα οποία θα μπορούσαν να έχουν καλές αποδόσεις.

Έστω, όμως, ότι το κράτος κάνει ορθολογική διαχείριση. Σε τι θα συνίστατο αυτή; Στον καθορισμό του ύψους των εισφορών και των συντάξεων βάσει των δημογραφικών μεγεθών (και με πρόβλεψη για το μέλλον), ώστε το σύστημα να εξακολουθεί να διατηρείται. Δηλαδή θα υπολόγιζε εισροές και εκροές, καθώς και υποχρεώσεις: εάν έκρινε ότι η δημογραφική συγκυρία το απαιτούσε, μια ορθολογική διαχείριση του διανεμητικού συστήματος θα οδηγούσε σε αύξηση των εισφορών (που, μεσοπρόθεσμα, θα μπορούσαν να γίνουν και αβάστακτες) και μείωση των συντάξεων (που θα γινόταν εξευτελιστικές) - και φαίνεται ότι η δημογραφική κατάσταση μάλλον προς τα εκεί ωθεί. Δηλαδή, στο διανεμητικό σύστημα (υπό ορθολογική διαχείριση) ο ασφαλισμένος δεν έχει συγκεκριμένη προσδοκία για το ύψος της σύνταξης που θα λάβει, δεν θα μπορεί να ξέρει καν εάν με τη σύνταξη αυτή θα μπορεί να διατηρήσει ένα συγκεκριμένο επίπεδο ζωής, αλλά το επίπεδο ζωής του θα εξαρτάται από τη δημογραφική συγκυρία.

Στο κεφαλαιοποιητικό σύστημα, αντιθέτως, ο ασφαλισμένος δεν μπορεί να αδικηθεί - ό,τι έβαλε στο σύστημα, αυτό θα πάρει. Δεν επηρεάζεται αυτό ούτε από κυβερνητικές αποφάσεις, ούτε από πολιτικές σκοπιμότητες. Ακόμη περισσότερο, δεν επηρεάζεται το ποσόν του κατατεθειμένου κεφαλαίου που αντιστοιχεί σε κάθε συνταξιούχο από δημογραφικά μεγέθη. Καθορίζεται, βάσει αναλογιστικών μελετών, ένα ελάχιστο ποσό εισφορών (που είναι υποχρεωτικό), αλλά ο κάθε ασφαλισμένος έχει τη δυνατότητα να προσθέτει, με επιπλέον εισφορές, και μεγαλύτερα ποσά για το σχηματισμό του αποθεματικού κεφαλαίου που του αντιστοιχεί. Επίσης, αφήνεται σημαντικό περιθώριο επιλογής για το χρόνο συνταξιοδότησης (με αντίστοιχες αυξομειώσεις του ποσού της μηνιαίας σύνταξης και με δυνατότητα καταβολής εφ' άπαξ ποσού στο συνταξιοδοτούμενο). Οι εισφορές, δηλαδή, καθίστανται περιουσία του ασφαλισμένου, έστω και με τους περιορισμούς που τίθενται (και το κεφάλαιο του λογαριασμού του μπορεί να κληρονομηθεί!).

Συνέπεια αυτών των διαφορών είναι και ότι η απόδοση των εισφορών στο διανεμητικό σύστημα είναι εξ ανάγκης μικρή, γιατί αμέσως διοχετεύονται στην καταβολή συντάξεων. Αντιθέτως, στο κεφαλαιοποιητικό οι εισφορές συσσωρεύονται και τοκίζονται για όλο το διάστημα του ασφαλιστικού βίου του εργαζομένου, με αποτέλεσμα οι αποδόσεις να είναι πολύ μεγαλύτερες.

Άλλη συνέπεια του χαρακτήρα των συσσωρευμένων εισφορών ως περιουσίας του ασφαλισμένου είναι ότι δεν μπορεί να επεμβαίνει το κράτος και να ασκεί επιδοματική πολιτική εις βάρος των ασφαλιστικών ταμείων και των αποθεματικών τους. Εάν η Πολιτεία κρίνει ότι μια κοινωνική ομάδα ή ένα συγκεκριμένο πρόσωπο έχει ανάγκη υποστήριξης, η υποστήριξη αυτή καλύπτεται υποχρεωτικά (εάν έχουμε κεφαλαιοποιητικό ασφαλιστικό σύστημα) από το γενικό προϋπολογισμό, όπως και θάπρεπε. Ο χαρακτήρας των κεφαλαίων που σχηματίζονται ως αποθεματικά, από τα οποία θα προέλθει η συνταξιοδότηση (και παράλληλα ο χαρακτήρας του ασφαλιστικού συστήματος) δεν αλλοιώνεται στα πλαίσια ενός κεφαλαιοποιητικού ασφαλιστικού συστήματος.

Να επισημάνω πάλι το εξής (που θα αναπτυχθεί στην ανάρτηση την αφιερωμένη στην αντιμετώπιση της κριτικής κατά του κεφαλαιοποιητικού συστήματος): η υιοθέτηση του κεφαλαιοποιητικού ασφαλιστικού συστήματος δεν σημαίνει και άρνηση του κράτους να συνδράμει τους ανθρώπους εκείνους που, για οποιονδήποτε λόγο, δεν μπορούν να ενταχθούν σ' αυτό (λ.χ. λόγω αναπηρίας). Απλώς, η συνδρομή αυτή πρέπει να επιβαρύνει το σύνολο της κοινωνίας, διά της φορολογίας, και να μην θέτει σε κίνδυνο τις μελλοντικές συντάξεις των ασφαλισμένων.

Βασική εναλλακτική επιλογή στο ασφαλιστικό σύστημα: το κεφαλαιοποιητικό σύστημα

Σε προηγούμενη ανάρτηση αναλύσαμε τα όρια του διανεμητικού (ή "pay as you go") συστήματος. Διαπιστώσαμε ότι το βασικό δομικό του μειονέκτημα είναι ότι εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την αναλογίαμεταξύ ασφαλισμένων και συνταξιούχων. Ξέρουμε, επίσης, ότι η αλλαγή της ηλικιακής σύνθεσης του πληθυσμού προς όφελος των μεγαλύτερων ηλικιών οδηγεί στην αύξηση των συνταξιούχων, τη μείωση των ασφαλισμένων και την αύξηση, αντίστοιχα, του βάρους, υπό μορφήν εισφορών. που πρέπει να επωμισθούν οι ασφαλισμένοι, προκειμένου να καλύψουν τις συντάξεις των ήδη συνταξιούχων. Ήδη, μάλιστα, οι εισφορές σε πολλά ταμεία δεν επαρκούν σχεδόν για να καλύπτουν τις συντάξεις, με αποτέλεσμα να απαιτείται ενίσχυση του ταμείου από τον κρατικό προϋπολογισμό. Έτσι, τα τεράστια αποθεματικά που συγκεντρώνονται από τις εισφορές μένουν και αναξιοποίητα ως κεφαλαιακή αξία, καθώς κατ' ευθείαν διοχετεύονται στην κάλυψη των τρεχουσών υποχρεώσεων των ταμείων για καταβολή συντάξεων. Από τα παραπάνω και μόνο (χωρίς να υπεισέλθουμε σε άλλες δυσλειτουργίες που προκαλεί το ισχύον διανεμητικό σύστημα) προκύπτει η αναγκαιότητα μιας εναλλακτικής πρότασης. Μια τέτοια πρόταση συνιστά το λεγόμενο κεφαλαιοποιητικό σύστημα, το οποίο έχει ήδη εισαχθεί με τον ένα ή άλλο τρόπο σε διάφορα κράτη στον κόσμο. Ας δούμε, στην ανάρτηση αυτή, τα πολύ βασικά του χαρακτηριστικά.

Η ιδέα του κεφαλαιοποιητικού συστήματος είναι πολύ απλή και μοιάζει σε πολλά με την αποταμίευση που κάνει ένα νοικοκυριό ή ο καθένας από εμάς. Οι εισφορές που ο ασφαλισμένος θα έδινε στο σύστημα δεν θα διοχετεύονται κατ' ευθείαν στην καταβολή συντάξεων, αλλά διατηρούνται σε ατομικούς λογαριασμούς* και θα σχηματίζουν ένα κεφάλαιο, από το οποίο, όταν έλθει η ηλικία της συνταξιοδότησης, θα προκύψει η σύνταξη του συγκεκριμένου ασφαλισμένου. Μέχρι τότε ο ασφαλισμένος δεν θα έχει δικαίωμα να αφαιρέσει χρήματα από το λογαριασμό του ενώ, όταν συμπληρώσει τις προϋποθέσεις συνταξιοδότησης (οι οποίες μπορεί να είναι και ελαστικές και να αφήνονται, σε κάποιο βαθμό, και στην επιλογή του ασφαλισμένου), θα του απονεμηθεί σύνταξη βάσει του προσδοκίμου ορίου της παραπέρα ζωής του - θα υπολογίζεται, δηλαδή, τι σύνταξη θα μπορεί να του αποδίδει το κεφάλαιο που συσσώρευσε στο λογαριασμό του, ώστε να την λαμβάνει μηνιαίως μέχρι να πεθάνει (θα προβλέπονται και σχετικές ασφαλιστικές δικλείδες, για την περίπτωση που ξεπεράσει το προσδόκιμο όριο ηλικίας) και αυτήν τη σύνταξη θα λαμβάνει. Μάλιστα, στην περίπτωση που πεθάνει και δεν έχει εξαντλήσει το συσσωρευμένο κεφάλαιό του (ή που πεθάνει, προτού αρχίσει να συνταξιοδοτείται), αυτό θα μπορεί να περιέλθει στους κληρονόμους του, καθώς θα αποτελεί περιουσία του, υπό τους περιορισμούς που αναφέραμε.

Αυτή είναι η βασική μορφή του συστήματος. Έχει κάποια βασικά πλεονεκτήματα σε σχέση με το ισχύον διανεμητικό σύστσημα. Το πρώτο, και σημαντικότερο, είναι ότι η σύνταξη που θα λάβει κάποιος στο κεφαλαιοποιητικό σύστημα δεν εξαρτάται από την αναλογία ασφαλισμένων/ συνταξιούχων, αλλά αποκλειστικά από τις εισφορές που έχει καταβάλει σ' αυτό. Το δεύτερο είναι ότι, όπως προκύπτει, το σύστημα αυτό είναι πλήρως ανταποδοτικό. Έτσι παρέχονται περισσότερα κίνητρα για αποφυγή της εισφοροδιαφυγής, αλλά και για εκούσια καταβολή αυξημένων εισφορών, σε σχέση με τις υποχρεωτικές (σαν να λέμε, με τα σημερινά δεδομένα, για αλλαγή ασφαλιστικής κατηγορίας). Εν ολίγοις, το κεφαλαιοποιητικό σύστημα οδηγεί με περισσότερες πιθανότητες στην καταβολή σύνταξης, και μάλιστα ανάλογης με τις καταβληθείσες εισφορές, σε σχέση με το ισχύον διανεμητικό. Έτσι, εκπληρώνει σε μεγαλύτερο βαθμό τη βασική αποστολή του συνταξιοδοτικού συστήματος, που είναι η εξασφάλιση επαρκούς εισοδήματος στους ανθρώπους που, λόγω ηλικίας, δεν θα είναι πλέον εις θέσιν να εργάζονται.

Σε επόμενες αναρτήσεις θα εμβαθύνουμε στη σύγκριση του κεφαλαιοποιητικού με το διανεμητικό σύστημα. Επίσης, θα παρουσιάσουμε την κριτική που έχει δεχθεί το κεφαλαιοποιητικό σύστημα, λιγότερο ή περισσότερο σοβαρή, καθώς και τις λύσεις που έχουν προταθεί, για να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα που το κεφαλαιοποιητικό εμφανίζει. Ακόμη, θα συζητήσουμε τη διαδικασία μετάβασης από το ισχύον σύστημα σε ένα κεφαλαιοποιητικό. Θέλουμε να καταλήξουμε παρουσιάζοντας την πρόταση της Φιλελεύθερης Συμμαχίας για το ασφαλιστικό, η οποία έχει ως βάση της (αλλά όχι αποκλειστικά) το κεφαλαιοποιητικό σύστημα, και να την συζητήσουμε.

* Ο Στέφανος Μάνος, παρουσιάζοντας την πρόταση του κόμματος "Οι Φιλελεύθεροι" για το ασφαλιστικό σύστημα (η πρόταση της Φιλελεύθερης Συμμαχίας στηρίζεται σε πολύ μεγάλο βαθμό στην πρόταση των "Ταύρων") έθεσε ένα απλό, υποθετικό ερώτημα στο ακροατήριό του: "Σκεφθείτε τι σύνταξη θα μπορούσατε να εξαφαλίσετε, αν τις εισφορές σας τις βάζατε σε έναν απλό λογαριασμό ταμιευτηρίου και η σύνταξή σας καθοριζόταν από το υπόλοιπο που θα είχε ο λογαριασμός αυτός, όταν θα ερχόταν η ηλικία για να πάρετε σύνταξη". Νομίζω ότι το παράδειγμα είναι πολύ ανάγλυφο.