Ιδεολογική καθαρότητα και εκλογικές προσδοκίες

Με αφορμή την ανάρτηση του Rantanplan, στην οποία θέτει προς συζήτηση μια σειρά από θέματα που πρέπει να απασχολήσουν το συνέδριο της Φιλελεύθερης Συμμαχίας, αλλά και τη συζήτηση που έγινε σ' αυτό το ιστολόγιο και αλλού με αφορμή τη δημοσίευση του κ. Στέφανου Μάνου για την "τρίτη λύση", αναφέρθηκε, χωρίς όμως να τύχει ουσιαστικής συζήτησης, ένα δίλημμα: ένα φιλελεύθερο κόμμα πρέπει να κινείται σε λογική περισσότερης ή λιγότερης ιδεολογικής καθαρότητας, αποκλείοντας συμπράξεις με άλλες δυνάμεις, έστω και παρεμφερείς, ή πρέπει να κινείται σε λογική συμμαχιών, ώστε να καθίσταται περισσότερο εφικτός ο στόχος, κατά πρώτον, της κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης και, κατά δεύτερον, της προώθησης προτάσεων βασισμένων σε φιλελεύθερες θέσεις; Επιτρέπεται, έστω και ως τακτική, η προσωρινή συμμαχία με πολιτικές συνιστώσες αντίρροπες ή, εν πάση περιπτώσει, όχι πλήρως συμβατές με τη φιλελεύθερη ιδεολογία; Είναι συμβατή με το χαρακτήρα ενός φιλελεύθερου κόμματος η περιορισμένη προγραμματική συμμαχία, με σκοπό την υιοθέτηση φιλελεύθερων λύσεων έστω και σε λίγα θέματα, ακόμη κι εάν κάτι τέτοιο σημαίνει στήρικη πολιτικών δυνάμεων, οι οποίες σε άλλα θέματα θα προωθήσουν λύσεις, στις οποίες μπορεί να διαφωνούμε και εντελώς; Παράλληλα, θα πρέπει ένα φιλελεύθερο κόμμα να προβάλλει ενεργά το σύνολο των θέσεών του ζητώντας την ψήφο του εκλογικού σώματος ή να κάνει ιεράρχηση, ώστε να πείσει τουλάχιστον για τα όσα θεωρεί πιο σημαντικά, αλλά και περισσότερο πιθανόν να γίνουν αποδεκτά;

Υπάρχει μια "σχολή" σκέψεως η οποία απορρίπτει μετά βδελυγμίας οποιαδήποτε αλλοίωση μιας καθαρά φιλελεύθερης φυσιογνωμίας σ' ένα φιλελεύθερο κόμμα. Η σχολή αυτή κινείται στη λογική ότι, εάν επρόκειτο να συμβιβασθεί, θα το επεδίωκε στο πλαίσιο του ήδη υπάρχοντος κομματικού σκηνικού και ότι δεν θα εξυπηρετούσε σε τίποτε η ύπαρξη ενός φιλελεύθερου κόμματος, εάν αυτό επρόκειτο να συμβιβασθεί, εντασσόμενο στο κυρίαρχο κομματικό σκηνικό. Η σχολή αυτή συνήθως θεωρεί ότι, με την κατάλληλη προβολή, το σύνολο των φιλελεύθερων θέσεων μπορεί να γίνει αποδεκτό από πολύ μεγάλο μέρος της κοινωνίας. Επίσης, κινήσεις οι οποίες στηρίζονται αποκλειστικά στη θεωρητική ιδεολογία πολύ πιο εύκολα μπορεί να οδηγηθούν σε διασπάσεις, καθώς διαφορετικές ερμηνείες και απόψεις, οι οποίες στηρίζονται σε βαθιές ερμηνευτικές διαφωνίες, καταλήγουν να απομονώνουν όσους θέλουν να είναι απολύτως συνεπείς σ' αυτό που οι ίδιοι έχουν αποφασίσει ότι αποτελεί την ιδεολογία τους και αρνούνται οποιαδήποτε ιδεολογικής φύσεως παραχώρηση.

Μια άλλη σχολή προκρίνει τη δυνατότητα επηρεασμού έστω και κατά μικρό μέρος της πολιτικής σκηνής προς μια κυρίαρχη κατεύθυνση. Η σχολή αυτή ξεκινά από τη διαπίστωση ότι, στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό, οι αμιγείς φιλελεύθερες ιδέες και η συνεπής φιλελεύθερη ιδεολογία δεν γνωρίζουν επαρκή απήχηση, ώστε να μπορούν να καταλήξουν σε ευνοϊκό εκλογικό αποτέλεσμα. Έτσι, καταλήγει στην υποστήριξη μιας πολιτικής πορείας, η οποία στηρίζει την πειθώ της όχι στην ιδεολογική τεκμηρίωση των προτεινομένων φιλελεύθερων λύσεων, αλλά στην πρακτική αποτύπωση της ωφέλειάς τους. Η σχολή αυτή υποστηρίζει τις συνεργασίες με περιορισμένες προγραμματικές συμφωνίες και δέχεται να θυσιάσει την ιδεολογική συνέπεια υπέρ της, έστω και μερικής, αποτελεσματικότητας.

Είναι αρκετά προφανή τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα και των δύο σχολών και η επιλογή ανάμεσά τους δεν μπορεί να γίνει με όρους "σωστού" ή "λάθους". Το μεγαλύτερο πρόβλημα της σχολής της ιδεολογικής καθαρότητας είναι ότι η εκλογική απήχηση του φιλελευθερισμού είναι, όχι μόνο στην Ελλάδα, μηδαμινή και ότι, ως αποτέλεσμα των κακών εκλογικών αποτελεσμάτων, οι ίδιες οι φιλελεύθερες ιδέες καθίστανται περιθωριακές. Η "πρακτική" σχολή, από την άλλη, μπορεί να οδηγήσει σε συμβιβασμούς, οι οποίοι πραγματικά ενδέχεται να αλλοιώσουν εντελώς τη φυσιογνωμία ενός φιλελεύθερου κόμματος, να του στερήσουν την υπεροχή που έχει σε ιδέες και να το καταντήσουν ένα ακόμη παίκτη του συστήματος.

Έτσι, η επιλογή του καθενός που επιδιώκει να υποστηρίξει ένα σχήμα με φιλελεύθερες αρχές σχετίζεται τελικά με τα προσωπικά κριτήρια που έχει για να κάνει κάτι τέτοιο. Είναι προφανές ότι όποιος θεωρεί τον εαυτό του ταγμένο στη διάρθρωση ενός καθαρού φιλελεύθερου λόγου θα επιλέξει τη λύση της ιδεολογικής καθαρότητας (μολονότι, ακόμη και σ' αυτή την περίπτωση, θα βρεθούν πολλοί άνθρωποι που θα τον κατηγορήσουν ως μη αμιγώς φιλελεύθερο). Όποιος, από την άλλη, έχει περισσότερο ωφελιμιστικά κριτήρια, θεωρεί δηλαδή ότι η υιοθέτηση έστω και κάποιων πρακτικών που είναι συμβατές με τη φιλελεύθερη ιδεολογία εις αντικατάσταση των ισχυουσών κρατικιστικών και παράλογων είναι ο σκοπός της ανάμιξής του με την πολιτική, θα είναι πολύ περισσότερο δεκτικός σε λύση συνεργασιών, ακόμη και με διαφορετικούς (πάντως, κατά κανόνα, όμορους) πολιτικούς χώρους.

Ίσως και η σημερινή πολιτική συγκυρία να πρέπει να ληφθεί υπ' όψει για τη διαμόρφωση άποψης: το κατά πόσον, δηλαδή, ένα σχήμα που δεν έχει αμιγώς ιδεολογικό χαρακτήρα έχει πιθανότητες εκλογικής επιτυχίας και, ακόμη περισσότερο, επηρεασμού της πολιτικής ζωής σε μια φιλελεύθερη κατεύθυνση. Εάν η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι "ελάχιστα έως καθόλου", το βασικό επιχείρημα των "ρεαλιστών" (ας ονομάσουμε έτσι τη δεύτερη σχολή) καταρρίπτεται και δεν υπάρχει κάτι που να δικαιολογεί συμβιβασμούς - ειδικά, μάλιστα, εάν οι συμβιβασμοί αυτοί οδηγούν σε δραστική αλλοίωση της φιλελεύθερης φυσιογνωμίας του εγχειρήματός τους. Από την άλλη, όμως, η διαμόρφωση ενός βιώσιμου σχήματος, το οποίο μπορεί να κάνει τη διαφορά, και η άρνηση των "ιδεολόγων" (ας ονομάσουμε έτσι την πρώτη σχολή) να συνδράμουν, τους καθιστά μάλλον δονκιχωτικούς, ρομαντικούς αλλά αναποτελεσματικούς ιδεολόγους. Επανερχόμενος στη δημοσίευση του κ. Στέφανου Μάνου, που αποτέλεσε την αφορμή για τις παραπάνω σκέψεις, επαναλαμβάνω την άποψή μου ότι ακόμη δεν γνωρίζουμε αρκετά για να κρίνουμε εάν μια προσπάθεια, όπως αυτή που υπαινίσσεται (και για την εξέλιξη της οποίας δεν ξέρουμε περισσότερα), έχει είτε σοβαρές πιθανότητες εκλογικής επιτυχίας, είτε συνεπάγεται υπερβολικούς συμβιβασμούς και παραχωρήσεις. Ωστόσο, αξίζει οπωσδήποτε τον κόπο νάχουμε τα μάτια μας ανοικτά.