40 χρόνια reason (λογικής)

Το 1968 πρωτοεμφανίστηκε ένα έντυπο, το reason διεκδικώντας τον τίτλο του «υπερασπιστή» της ελεύθερης σκέψης και των ελεύθερων αγορών. Ο πρώτος του εκδότης , Lanny Friedlander, κυκλοφόρησε στην Βοστόνη μερικές δακτυλογραφημένες σελίδες με δικά του , κυρίως, κείμενα.
40 χρόνια αργότερα το reason έχει 2,7 εκατομμύρια περισσότερους επισκέπτες στην ιστοσελίδα του από τους αναγνώστες αυτού του πρώτου φύλλου.
Είναι ίσως το μοναδικό βήμα , παγκόσμια, για τον φιλελεύθερο (libertarian) λόγο , για τους υποστηρικτές του F.A. Hayek, της Ayn Rand, του Ludwig von Mises, του Murray Rothbard, του Rodert Nozick, του Albert Jay Nock, του Henry Hazlitt κ.ά. .
Τα πρώτα χρόνια της κυκλοφορίας του , το όραμα που πρότεινε το reason , φαινόταν σαν μια ουτοπία απέναντι σε ένα κόσμο με κυβερνήσεις να ελέγχουν κάθε κομμάτι οικονομικής δραστηριότητας, με ισχυρό κρατικό έλεγχο των τιμών και των μισθών, υψηλούς δασμούς στις εισαγωγές και χρηματικές ενισχύσεις των εξαγωγών και όλο τον μηχανισμό του Keynes σε πλήρη ανάπτυξη σε όλο τον δυτικό κόσμο. Στην αντίπερα όχθη τα κολεκτιβιστικά καθεστώτα έδιναν την εντύπωση πως θα επιβιώσουν αιώνια με επαναλαμβανόμενα πενταετή πλάνα ανάπτυξης και την δημιουργία του νέου ανθρώπου χωρίς εγωισμό και χωρίς συμφέρον.
Την ίδια εποχή το χάπι αντισύλληψης μόλις είχε νομιμοποιηθεί για τις παντρεμένες γυναίκες, μια νέα τεχνολογία επέτρεπε μερικά πανεπιστήμια στις ΗΠΑ να επικοινωνούν άμεσα με ηλεκτρονικά μέσα και μια μεσαία τάξη στην Δύση έβρισκε την ευκαιρία , με την αυξανόμενη οικονομική ευημερία , να πειραματιστεί με πολλά και διαφορετικά είδη life style. Το κίνημα για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων δεν θα το έβρισκε κανείς σαν λήμμα στην Encyclopedia Britannica, για δικαιώματα των μεταναστών δύσκολα θα έβρισκες συζήτηση και η μουσική δεν είχε ακόμη κατηγορία έθνικ.
Σήμερα ένας νέος «επίπεδος» κόσμος έχει δημιουργηθεί, το κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης έχει παγκοσμιοποιηθεί (;), όλη η ανθρώπινη – αλλά και η απάνθρωπη -γνώση έχει ψηφιοποιηθεί και διαχέεται στην βιόσφαιρα, όλοι μας μπορούμε να μετρήσουμε τους ανθρώπους που ζουν με λιγότερο από 1 $ την ημέρα, η οικονομική κρίση μεταδίδεται σε όλο τον κόσμο ταχύτερα από τις ιστορικές επιδημίες πανώλης (που παρεμπιπτόντως έχουμε χρόνια να παρατηρήσουμε απευθείας) και άλλα τέτοια φαινόμενα που εμφανίζονται στον ορίζοντα μπορούμε πολύ εύκολα να τα χρεώσουμε στο όραμα αυτό του reason του 1968 : στον παγκόσμιο καπιταλισμό και στην ελευθερία.
Και όμως αυτό το όραμα του reason καμία κυβέρνηση και κανένας πολιτικός στον κόσμο δεν το ενστερνίστηκε και δεν το εφάρμοσε ποτέ. Όλοι , ή σχεδόν όλοι , το κατήγγειλαν και το δαιμονοποίησαν. Τα τοτέμ του αντι-καπιταλισμού και του αντί-νέο-φιλελευθερισμού θα τα βρείτε τοποθετημένα σε περίοπτη θέση σε όλο τον κόσμο.
Όμως η ελευθερία προχωρά γιατί το όραμα του reason τελικά είναι το όραμα του ανθρωπισμού , είναι η ίδια η ανθρώπινη φύση, που όπως ο Δαρβίνος παρατήρησε πάντα θα βρίσκει τον τρόπο να επιβιώνει απλά θα μπορούσε αυτό να γίνεται με λιγότερο ανθρώπινο πόνο, με λιγότερες χαμένες ανθρώπινες ζωές.

Οικο-καπιταλισμός, η οικο-αγορά και η διατήρηση του φυσικού πλούτου

Την άνοιξη που μας πέρασε, ο David Brand ξεκίνησε για ένα επαγγελματικό ταξίδι στο Μαλαισιανό τμήμα του Βόρνεο. Η δουλειά του είναι οι επενδύσεις σε δασικές εκτάσεις και είναι ο ιδρυτής και ο CEO της New Forests Pty Limited .
Βρέθηκε βαθιά μέσα στο τροπικό δάσος και οι ντόπιοι δεν μπορούσαν να καταλάβουν τι γύρευε αυτός ο δυτικός εκεί πέρα. Ένας από αυτούς, περνώντας το χέρι στους ώμους του του λέει: «Κανείς δεν μπορεί να ανακαλύψει τι κάνουμε εδώ φίλε μου, μπορούμε να κόψουμε όλα τα δένδρα για σένα...». Ήταν σίγουροι πως είχε έρθει στο Βόρνεο με σκοπό να στήσει ακόμη ένα εργοτάξιο παράνομης υλοτομίας.
Ο Brand δεν βρισκόταν εκεί με σκοπό να ισοπεδώσει άλλο ένα κομμάτι του τροπικού δάσους, στην πραγματικότητα μόλις ολοκλήρωσε την ανίχνευσή του ανέβηκε στο πρώτο αεροπλάνο για το Λονδίνο όπου, σε μερικές εβδομάδες, συγκέντρωσε 200 εκατομύρια δολάρια για να αγοράσει εκτάσεις δασών όπως αυτές που είχε επισκεφθεί στο Βόρνεο. Μα ούτε και τα χρήματα σκόπευε να τα σπαταλήσει, αυτά αποτελούσαν την επένδυση. Τα κέρδη θα έρθουν από τις συμφωνίες που θα συνάψει με εταιρίες που ψάχνουν να αγοράσουν δικαιώματα αντιστάθμισης της μόλυνσης ή με μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ) και κυβερνήσεις που θα πληρώσουν για να προστατεύσουν τις παρθένες εκτάσεις του πλανήτη – όχι γιατί αποτελούν μνημεία της φύσης με απαράμιλλη ομορφιά αλλά γιατί εξυπηρετούν έναν σκοπό: την βιωσιμότητα του γήινου οικοσυστήματος.
Οι οικο-καπιταλιστές είναι εδώ και η παρουσία τους δεν θα περάσει απαρατήρητη. Η πρότασή τους μπορεί και να αποτελεί την συνέχεια της σκέψης του Henry David Thoreau . H ορολογία τους μπορεί να ακούγεται βέβαια λιγότερο λυρική: οικολογικό ενεργητικό, περιβαλλοντολογικές αγορές, υπηρεσίες οικοσυστημάτων, φυσικό κεφάλαιο. Για τους τύπους αυτούς τα βιοκαύσιμα και οι λαμπτήρες χαμηλής κατανάλωσης είναι ξεπερασμένες λύσεις. Τα λεφτά βρίσκονται σε εκκολαπτόμενες αγορές στην υπηρεσία της Μητέρας Φύσης.
Οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την οικονομική αξία των αγαθών όπως: τα τρόφιμα, η ξυλεία, ο χαλκός, το φυσικό αέριο. Αλλά η φύση μας παρέχει και άλλες υπηρεσίες που εξυπηρετούν την βιωσιμότητα του πλανήτη μας. Τα έντομα που γονιμοποιούν τα φυτά, δενδροφυτευμένες πλαγιές που καθαρίζουν το νερό, δένδρα που αποροφούν το CO2 και υδάτινες εκτάσεις που προστατεύουν τις πόλεις μας από τις καταιγίδες. Πόσο αξίζουν αυτές οι υπηρεσίες; Ποιός ξέρει. Πάντα μας παρέχονταν δωρεάν, ή, τουλάχιστον, έτσι το βλέπαμε. Η Φύση ποτέ δεν μας έστειλε τον λογαριασμό.
Σίγουρα δεν είναι δωρεάν, βέβαια. Μπορούμε να το καταλάβουμε αυτό από το τεράστιο κόστος που πληρώνουμε από την υποβάθμιση ή την καταστροφή τους. Όλοι γνωρίσουμε τον τυφώνα Κατρίνα, την καταστροφή της σοδειάς και τις καταστροφικές πλημμύρες που προκαλούνται από την καταστροφή των δασών. Τώρα που ανατέλλει η εποχή της περιβαλοντολογικής αφύπνισης οι κυβερνήσεις αρχίζουν να υπολογίζουν την οικονομική αξία αυτών των υπηρεσιών. Στην πράξη αυτό σημαίνει κόστος για την προστασία των φυσικών πόρων εκεί που οι υπηρεσίες αυτές είναι συγκεντρωμένες. Φυσικό επακόλουθο είναι αυτός που είναι ο ιδιοκτήτης αυτών των περιοχών να συλλέγει τα κέρδη.
Αυτό είναι το αποτέλεσμα των θεσπισμένων ορίων μόλυνσης και της αγοράς δικαιωμάτων μόλυνσης που δημιουργήθηκε. Στην Ευρώπη οι κυβερνήσεις υποχρεώνουν τις επιχειρήσεις που εκπέμπουν μεγάλες ποσότητες CO2 να αγοράσουν δικαιώματα από άλλες που έχουν περίσσευμα δικαιωμάτων (επειδή έχουν μειώσει τις δικές τους εκπομπές ρύπων). Καθώς επεκτείνεται αυτή η νέα αγορά , η ζήτηση – όπως και οι τιμές – για δικαιώματα εκπομπής άνθρακα αυξάνεται. Παρόλα τα προβλήματα που ανακύπτουν το Ευρωπαϊκό Σχέδιο Ανταλλαγής Εκπομπών Ρύπων (EU ETS) έχει ήδη δημιουργήσει μιά αγορά 4 δις δολαρίων το χρόνο, και καμία κριτική για την αποτελεσματικότητά του δεν μπορεί να αγνοήσει το γεγονός πως η εκρηκτική αύξηση του ενδιαφέροντος των πολιτών για την μείωση των εκπομπών ρύπων σημαίνει εκρηκτική αύξηση των κερδών για τους πωλητές δικαιωμάτων.
Μια παρόμοια πρακτική έχει ξεκινήσει στις ΗΠΑ με το Clean Water Act του 1972 για την προστασία των υδάτινων πόρων. Οι επιχειρήσεις που ρυπαίνουν υδάτινους πόρους πρέπει να αποζημιώσουν το κράτος για την ρύπανση αυτή. Εξειδικευμένες επιχειρήσεις σήμερα αγοράζουν ολόκληρες εκτάσεις με υδάτινους πόρους (λίμνες , ποτάμια) και πωλούν δικαιώματα ρύπανσης σε άλλες επιχειρήσεις.
Άνθρωποι λοιπόν σαν τον Brand στοιχηματίζουν αυτή την στιγμή στην ανάπτυξη και άλλων αγορών που θα δημιουργηθούν στο μέλλον όπως αυτής της αγοράς αέριων ρύπων. Σχεδιάζουν με λίγα λόγια την ανάπτυξη και άλλων οικολογικών υπηρεσιών όπως η προστασία λεκανών απορροής, της βιοποικιλότητας και του ελέγχου της διάβρωσης του εδάφους. Τα πράγματα γίνονται έτσι περισότερο πολύπλοκα βέβαια. Το διοξείδιο του άνθρακα κινείται χωρίς περιορισμούς και επιβαρύνει περιοχές χωρίς να λαμβάνει υπόψη του τα σύνορα. Μια πεταλούδα της Βραζιλίας όμως; ένα ποτάμι της Βιρμανίας; Δύσκολο να μετατρέψεις ένα τέτοιο στοιχείο σε ενεργητικό μιάς επιχείρησης. «Αυτά αποτελούν κεφάλαιο τοπικής σημασίας» μας εξηγεί ο Jesse Fink συνιδρυτής της priceline.com άλλος ένας εξέχων οικο-καπιταλιστής. Η πρόκληση είναι τώρα να συνδεθούν οι παγκόσμιες κεφαλαιακές αγορές έτσι ώστε η διατήρηση ενός είδους πεταλούδας στην Βραζιλία να είναι το ίδιο σημαντική για έναν επιχειρηματία στο Σικάγο όπως και για τον αγρότη στην Βραζιλία. Αυτό απαιτεί την δημιουργία ενός τελείως νέου οικονομικού μηχανισμού, που θα συνδυάζει τοπικές επιχειρήσεις που θα κατοχυρώνουν αγαθά τέτοιου είδους με διεθνή αρχεία καταχώρησεις δικαιωμάτων, συστήματα τηλε-παρακολούθησης, καταγραφή κάλυψης ορίων καθώς και άλλων μηχανισμών αποτύπωσης και τυποποίησης των εμπορεύσιμων αγαθών.
Φαίνεται περίπλοκο σίγουρα μα πολλοί ειδικοί περιγράφουν αυτή την εξέλιξη ως αναπόφευκτη. Την στιγμή που μια αγορά δικαιωμάτων μόλυνσης συστηματοποιηθεί και στις ΗΠΑ, δεν θα σημειωθεί ποτέ έλλειψη ζήτησης για τέτοια δικαιώματα γιατί οι περισότερες αμερικανικές επιχειρήσεις θα αναγκαστούν να αναζητήσουν τέτοια δικαιώματα εξομάλυνσης. Δημιουργώντας και άλλες τέτοιες αγορές για άλλα οικο-αγαθά θα ξεπεταχτούν και επιχειρήσεις που θα κερδίζουν από την προστασία των εδαφών από την διάβρωση, την διατήρηση της βιοποικιλότητας και την προστασία των υδάτινων πόρων.
Σήμερα οι διεθνείς επενδυτικοί οργανισμοί δεν φαίνεται να ενδιαφέρονται. Όπως τονίζει ένας σύμβουλος στρατηγικής επενδύσεων της Goldman Sachs: «Είναι απαραίτητο να δημιουργηθούν πρώτα 50-100 επενδυτικά κεφάλαια σαν αυτό που σχηματίζει ο Brand. Οι άνθρωποι θα κάνουν ένα τέτοιο σχέδιο πραγματικότητα όταν αποφασίσουν να επενδύσουν κεφάλαια. Οι μεγάλες
τράπεζες έχουνν αντιληφθεί την σημασία αυτού του θέματος αλλά δεν πρόκειται να μπουν μπροστά για στήσουν μια τέτοια αγορά. Οι άνθρωποι που θα την δημιουργήσουν είναι άνθρωποι σαν εμένα και εσάς. Έχω την διάθεση να δοκιμάσω και ταυτόχρονα να φτιάξω την αγορά.» Στις αναπτυσσόμενες αγορές, οι πρώτοι επενδυτές μετρούν τα πρώτα τους κέρδη. Και στην οικο-αγορά θερίζεις χωρίς να σπείρεις.

Η κοινωνία των "βολεμένων"

Υποστηρίζω τη Φιλελεύθερη Συμμαχία επειδή θέλω να αλλάξει η κοινωνία που ζω - μεταξύ άλλων, θέλω να γίνει πιο αξιοκρατική, να μπορεί κάποιος να αναδεικνύεται χάρη στα προσόντα του, να έχει τη δυνατότητα, με τη δουλειά του, να αναδείξει τα ταλέντα του και να τα αξιοποιήσει προς όφελος της κοινωνίας, με το αντίστοιχο αντάλλαγμα - και το Κράτος έχει να παίξει έναν πολύ σημαντικό ρόλο σ' αυτή τη μεταβολή: όχι διά των επεμβάσεών του, αλλά με την απόσυρσή του από τομείς της οικονομικής δραστηριότητας, όπου εμπλέκεται είτε άμεσα, είτε έμμεσα, επιτρέποντας στην αγορά να αναδείξει τους ανθρώπους που είναι πιο ωφέλιμοι για το κοινωνικό σύνολο.

Μ' ενοχλεί πάρα πολύ ότι το Κράτος ελέγχει και συντηρεί περί τις 2.000.000 θέσεις εργασίας, οι οποίες παρέχουν υψηλότερους μισθούς από τον ιδιωτικό τομέα (διπλάσιους κατά μέσον όρο) και προστασία από την απόλυση - και με τις αντίστοιχες δραστηριότητες που αναλαμβάνει καταπνίγει την ιδιωτική επιχειρηματικότητα, η οποία, εκτός από την αβεβαιότητα που εμπεριέχει το σύνηθες επιχειρηματικό ρίσκο, έχει να αντιμετωπίσει και ιδιαιτέρως υψηλές επιβαρύνσεις (φορολογικές, ασφαλιστικές, γραφειοκρατικές), ακόμη και πρακτικές που διαστρεβλώνουν ιδιαιτέρως τον ανταγωνισμό (επιδοτήσεις προς ανταγωνιστικές επιχειρήσεις, "επιχειρηματική δραστηριότητα" του Δημοσίου κ.λπ.). Έτσι, είναι ιδιαιτέρως επισφαλές για κάποιον νέο άνθρωπο είτε να ξεκινήσει από μόνος του μια επιχείρηση ή ένα επαγγελμα, είτε να επιδιώξει την εργασία του στον ιδιωτικό τομέα - με το εξοργιστικό αποτέλεσμα να θεωρείται στη ζωή του ότι εξασφαλίσθηκε ("βολεύτηκε") όχι αυτός που προσπαθεί, που ξεκινά κάτι καινούργιο, που ρισκάρει, που έχει την προοπτική να δημιουργήσει πλούτο, θέσεις εργασίας κ.λπ., αλλά όποιος εξασφάλισε μια θέση στο Δημόσιο και (ιδίως) σε μια ΔΕΚΟ.

Κάτι τέτοιο δεν μπορώ να το δεχθώ, ιδίως όταν γνωρίζω ότι οι περισσότερες προσλήψεις στο Δημόσιο ή στις ΔΕΚΟ γίνονται με τρόπο αδιαφανή, χωρίς αξιοκρατία, αλλά με την αξιοποίηση πολιτικών γνωριμιών - δηλαδή το κράτος μου λέει: "Αν προσπαθήσεις να εργασθείς έξω από τη σφαίρα μου, μαύρο φίδι που σ' έφαγε, εγώ (το Κράτος) φροντίζω γι' αυτό με χίλιους - μύριους τρόπους. Θέλεις να εξασφαλίσεις το βιοπορισμό σου; Υποχρεώσου σ' έναν πολιτικό, τρέξε γι' αυτόν, επίδειξε κομματική πειθαρχία, κάνε το "συνδικαλιστή" για το κόμμα (= μην αγωνίζεσαι για τη βελτίωση της θέσης των συναδέλφων σου, αλλά φρόντισε το συνδικάτο να εκλέγει διοίκηση φίλα προσκείμενη στο κόμμα) και, αν τα κάνεις όλα αυτά, θα βρω κάποιον τρόπο να σε 'βολέψω'." Και αν, ανέλπιστα, καταφέρει κάποιος ικανός άνθρωπος να προσληφθεί στο Δημόσιο ή στις ΔΕΚΟ (λ.χ. μέσω διαγωνισμού του ΑΣΕΠ προ συνεντεύξεως), η ανέλιξή του, οι προαγωγές του, η ανάληψη θέσεων που συνεπάγονται αυξημένη υπευθυνότητα, θα εξαρτώνται από την κομματική του προσήλωση.

Η κατάσταση αυτή έχει ως αποτέλεσμα να στελεχώνουν το Δημόσιο οι άνθρωποι εκείνοι, οι οποίοι αποδέχθηκαν το "βόλεμα" - και να έχουν τη δυνατότητα να επηρεάσουν τις δράσεις του και, φυσικά, το συμφέρον να διατηρηθεί και να επαυξηθεί η κατάσταση αυτή. Για το λόγο αυτό αποτελούν και τους μαχητικότερους στρατιώτες του κατεστημένου, αξιοποιώντας όχι τις δυνατότητες που τους παρέχει ο δημοκρατικός διάλογος, αλλά καταχρώμενοι την εξουσία τους με την ανοχή των κρατικών αρχών (λ.χ. κατέβασμα των διακοπτών της ΔΕΗ) και εξασφαλίζοντας τη διαρκή επανεκλογη των πατρώνων τους.

Αυτή είναι η κοινωνία, την οποία στηρίζουν οι πολιτικές παρατάξεις που εκπροσωπούνται σήμερα στο Κοινοβούλιο. Όταν τους ζητάμε μείωση του κράτους κρύβονται πίσω από τον "κοινωνικό" ή τον "αναπτυξιακό" ρόλο του. Μην τους πιστεύετε. Είναι αυτοί που έχουν κάθε συμφέρον στη διατήρηση της κοινωνιας των βολεμένων, γιατί αυτή εξασφαλίζει με τη σειρά της την αέναη εναλλαγή τους στην εξουσία.